Әлеуметтік қамтамасыз етуде зейнетақымен қамсыздандыру ерекше орын алады
Зейнетақының әлеуметтік мәні
Әлеуметтік қамтамасыз ету жүйесінде зейнетақымен қамсыздандыру ерекше орын алады. Ол, бір жағынан, кедейлікті азайтуға және оның алдын алуға, яғни кірістің ең төменгі кепілдендірілген деңгейін қамтамасыз етуге бағытталуы тиіс. Екінші жағынан, зейнетақы еңбек қызметі тоқтаған кезде жоғалған жалақыны өтеуге және зейнетақыны ауыстырудың барабар жеке коэффициентін қамтамасыз етуге арналған.
Елдегі реформалау нәтижесінде аралас зейнетақы жүйесі қалыптасты. Жарты миллионнан астам зейнеткер зейнетақы төлемдерімен ортақ негізде қамтамасыз етіледі.
Заңнамалық негіз және төлем түрлері
Қазақстан Республикасындағы азаматтарды зейнетақымен қамсыздандырудың құқықтық және әлеуметтік негіздері Қазақстан Республикасының «Зейнетақымен қамсыздандыру туралы» Заңымен (бұдан әрі — Заң) айқындалған.
Заңға сәйкес Конституция нормаларын негізге ала отырып, Республика азаматтарына мемлекеттік базалық зейнетақы төлемі Орталықтан және (немесе) жинақтаушы зейнетақы қорларынан төлемдер түрінде жүзеге асырылады. Бұл ретте адамның мүгедектігі бойынша мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақы алуына қарамастан төлемдер жүргізіледі.
Ауыстыру мүмкіндігі
Заңның 9-бабының 1–3-тармақтарына сәйкес, зейнеткерлік жасқа жеткен кезде және асыраушысынан айырылу жағдайына, сондай-ақ жасына байланысты мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар азаматтың қалауы бойынша заңнамада белгіленген тәртіппен мемлекеттік базалық зейнетақы төлемімен ауыстырылуы мүмкін.
Құқық кепілдігі
Заң азаматтарға онда белгіленген жағдайлар туған кезде Орталықтан зейнетақы төлемдерін алу құқығына кепілдік берілетінін бекітеді.
Жасына байланысты төлемдер: тағайындау шарттары
Орталықтан жасына байланысты зейнетақы төлемдері толық көлемде Заңда белгіленген жасқа толғанда тағайындалады. Негізгі шарттардың өзегі — 1998 жылғы 1 қаңтардағы еңбек стажы көрсеткіштері.
Ер адамдар үшін
- 1998 жылғы 1 қаңтарда кемінде 25 жыл еңбек стажы болғанда.
- Заңның 60-бабының 2-тармағында аталған адамдар санаты үшін қызметтен босатылған кезден бастап тағайындалады. Бұл санат үшін 1998 жылғы 1 қаңтардан босатылған кезге дейінгі қызмет кезеңі, егер осы кезеңде жинақтаушы қорларға міндетті зейнетақы жарналары жүргізілмесе, еңбек стажына есептеледі.
Әйел адамдар үшін
- 1998 жылғы 1 қаңтарда кемінде 20 жыл еңбек стажы болғанда.
- Заңның 60-бабының 2-тармағында аталған адамдар санаты үшін қызметтен босатылған кезден бастап тағайындалады. Бұл санат үшін 1998 жылғы 1 қаңтардан босатылған кезге дейінгі қызмет кезеңі, егер осы кезеңде жинақтаушы қорларға міндетті зейнетақы жарналары жүргізілмесе, еңбек стажына есептеледі.
Толық емес төлемдер қалай есептеледі
Жасына байланысты зейнетақының толық емес көлемдегі төлемдері Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен, толық зейнетақыдан 1998 жылғы 1 қаңтарда болған еңбек стажына барабар үлес ретінде есептеледі.
Мемлекеттік кепілдіктер және төлемдердің мерзімі
Мемлекет алушыларға жинақтаушы зейнетақы қорларындағы міндетті зейнетақы жарналарының сақталуына кепілдік береді: алушының зейнетақы төлемдерін алу құқығы туындаған кезеңдегі инфляция деңгейін ескере отырып, нақты енгізілген міндетті жарналар мөлшерінде.
Орталықтан төленетін зейнетақы төлемдері өмір бойына тағайындалады және қайтыс болған айына қоса төленеді.
Сонымен қатар Заңда Орталықтан зейнетақы тағайындау үшін еңбек стажын есептеу тәртібі, төлем мөлшерін есептеу, тағайындау мен жүзеге асыру және ұстап қалу тәртібі, жинақтаушы қорлар мен сақтандыру ұйымдары арқылы зейнетақымен қамсыздандыру қағидалары, есеп пен есептілік, сондай-ақ зейнетақы жинақтарының құпиялылығы реттеледі.
Өсім, индексация және әлі де шешілмеген түйіндер
Жыл сайын зейнетақы мөлшері көтеріліп келеді, ал соңғы жылдары зейнетақы төлемдерінің нақты өсімі тұтынушылар бағалары индексінің өсуінен озып түсті. Индексациядан бөлек, 2003 жылы зейнетақыны саралап өсіру жүзеге асырылды.
2003 (1 маусымнан бастап)
1055,0 мың адамның зейнетақысы өсірілді, ең төменгі мөлшер алатындар саны қысқарды.
Қайта бөлу әсері
450 мыңнан астам адам ең жоғары зейнетақы мөлшерін ала бастады.
2004 қаңтар
Ең төменгі зейнетақы — 5800 теңге, орташа зейнетақы — 8335 теңге.
Дегенмен, зейнетақыны саралап өсіру оң өзгерістер әкелгенімен, барлық мәселені толық шешкен жоқ. Ең маңыздысы — зейнетақымен қамсыздандыру деңгейі салыстырмалы түрде төмен болып қалып отыр.
1998 жылға дейінгі тәртіп: мүгедектік бойынша тағайындау
1998 жылғы 1 қаңтарға дейін қолданылған зейнетақы заңнамасына сәйкес, зейнетақы жалпы ауру салдарынан мүгедектік белгіленгенге дейін жеткілікті еңбек стажы болғанда, еңбекақы ескеріле отырып тағайындалды.
Ал еңбекте мертігу немесе кәсіби ауру салдарынан мүгедектік жағдайында еңбек стажына қарамастан, бірақ еңбекақы ескеріле отырып тағайындау қолданылды.