Тәрбие процесі - ұжымды дамытумен, қалыптастыруға бағытталған тәрбиеші мен тәрбиеленушінің мақсатты және өзара байланысты қызметі
Тәрбие ұғымы
Жалпы алғанда, тәрбие — адамдарды қоғамдық өмірге және еңбекке дайындауды мақсат ететін, жаңа ұрпаққа қоғамның тарихи тәжірибесін меңгертетін процесс. Бұл ұғым кең мағынада әлеуметтік құбылыс ретінде өмірдің көптеген салаларын қамтиды: отбасы, мектепке дейінгі ұйымдар, мектеп, қосымша білім беру орындары, еңбек ұжымы, ақпараттық құралдар және өзге де әлеуметтік орта.
Маңызды тұжырым
Тәрбие — тұлғаның санасын, адамгершілік көзқарасын, әлеуметтік ұстанымын қалыптастыратын көпқырлы қоғамдық процесс.
Тәрбие процесінің заңдылықтары
Тәрбие процесі — күрделі, диалектикалық сипаттағы құбылыс. Ол тәрбиелеуші мен тәрбиеленушінің мақсатты, өзара байланысты қызметі арқылы ұжымды дамытуға және тұлғаны қалыптастыруға бағытталады. Тәрбие тиімді болуы үшін жағдайды ұйымдастыру саналы әрі мақсатты түрде жүзеге асуы қажет: жүйелілік, жоспарлылық және тұрақты кері байланыс нәтижені арттырады.
Жас және дербес ерекшелік
Тәрбие баланың жасына, даралығына, дайындық деңгейіне және даму қарқынына сай ұйымдастырылады.
Әдіс-тәсіл мен форма
Тәрбиеші мақсатқа жету үшін құралдарды, әдістерді және жұмыс формаларын таңдауға, оларды тиімді қолдануға міндетті.
Тәрбиені тек мұғалімнің оқушыға біржақты ықпал етуі ретінде қарастыру — тар және үстірт түсінік. Тәрбие алдын ала ойластырылған жоспарға сүйеніп, ортадағы мүмкіндіктерді ескере отырып, ынтымақтастықпен ұйымдастырылғанда ғана сапалы нәтиже береді.
Локк пен Белинский: тәрбиенің рөлі туралы көзқарастар
Дж. Локк
Джон Локк тәрбиенің шешуші рөлін мойындап, адамның адамгершілік қасиеттері мен көзқарастары тәрбие арқылы қалыптасады деген пікір ұсынды. Оның пайымдауынша, бала жаны табиғатынан «таза тақта» тәрізді, тәрбиеші қажет деп тапқанын сол «тақтаға» жаза алады.
Бұл көзқарас тәрбиені аса дәріптеп, әлеуметтік орта мен тұқым қуалаушылық факторларының ықпалын жеткілікті ескермейді.
В. Г. Белинский
Виссарион Белинский бала жаны «не болса, соны жаза беретін» тақта емес екенін атап өтті. Оның ойынша, өмірдің «әріптері» тәрбиенің ықпалына да, «тақтаның» сапасына да байланысты. Белинский тәрбиешінің рөлін жоғары бағалай отырып, адамның дамуына тұқым қуалаушылық пен ортаның әсерін қатар ескеруді ұсынды.
Екі ойшылдың көзқарастары тәрбиенің қоғамды жақсартудағы әлеуетін көрсетеді: тәрбие арқылы тұлғаның өмір сапасын өзгертуге, кемшіліктердің орнын толтыруға болады деген тұжырымға алып келеді. Алайда бұл мүмкіндік әлеуметтік орта мен жеке ерекшеліктерді ескеру арқылы ғана іске асады.
Арнайы мектептегі тәрбиенің мазмұны
Революциядан кейін арнайы мектептер ашыла бастады. Қазіргі таңда Қазақстанда жүзге жуық арнайы мектеп жұмыс істейді; онда білім беру орыс және қазақ тілдерінде жүргізіледі. Бұл мекемелер білім беру мен тәрбиелеу бағытында елеулі тәжірибе жинақтап, педагогикалық ұжымдар оқыту сапасын көтеруге үлес қосып келеді.
Арнайы мектептің тәрбиелік міндеттері жалпы мектеппен өзектес. Дегенмен тәрбиелік проблемалар күрделірек болуы мүмкін: оқушының жеке ерекшелігі мен кемістіктің сипаты, отбасының әлеуметтік-экономикалық және мәдени жағдайы, жас ерекшелігі, сондай-ақ педагогтердің арнайы даярлығының жеткіліксіздігі тәрбие процесіне тікелей ықпал етеді.
Нақты мақсат
Мүмкіндігі шектеулі баланың болашақта қандай тұлға болып қалыптасуы — мұғалім мен тәрбиешінің кәсіби, жүйелі жұмысына байланысты. Сондықтан біліммен қатар адамгершілік сапаларды тәрбиелеу шешуші мәнге ие.
- Еңбек сүйгіштік пен әрекетке дайындықты қалыптастыру.
- Ұжымда жұмыс істей алу және өзара қолдау мәдениетін дамыту.
- Кіші мен үлкенді сыйлау, жауапкершілік, адамгершілік ұстаным.
Есту кемістігі бар оқушыларды тәрбиелеудің ерекшелігі
Естімейтін және нашар еститін балаларды тәрбиелеудің мектептегі басты мақсаты — тәрбиелеу мен білім беруді біртұтас жүйе ретінде ұйымдастыру. Нәтиже табысты болуы үшін баланың есту және сөйлеу дамуының деңгейі, жалпы даму ерекшеліктері, қолданылатын әдістердің қолжетімділігі және түзету-дамыту жұмыстарының жүйелілігі ескерілуі қажет.
Қарым-қатынас қиындығы
Кейбір балалар ойын толық жеткізе алмайды, бұл мінез-құлық пен түсінбеушілікке әсер етуі мүмкін.
Танымдық даму
Оқыту, тәрбие және түзету жұмыстарының бірлігі танымдық процестердің дамуына ықпал етеді.
Жеке бағдар
Оқу-тәрбие жұмысын жас ерекшелігіне, тұлғалық қасиеттерге және есту зақымының деңгейіне сай құру қажет.
Арнайы мектептің қағидалары жалпы мектеппен ұқсас болғанымен, есту қабілеті зақымданған оқушылардың психикалық дамуының кейбір қырлары өзіндік түрде қалыптасады. Сондықтан педагогикалық шешімдер оқушының мүмкіндігі мен қажеттілігін нақты бағалауға сүйенуі тиіс.
Жалпы мақсат
Арнайы мектептің басты міндеті — естімейтін және нашар еститін балаларды өз бетімен өмір сүруге және еңбек етуге даярлау.
Ұжымның ықпалы және Л. С. Выготский пікірі
Тұлғаның қалыптасуында ұжымның ықпалы ерекше. Л. С. Выготскийдің пікірінше, ең бастысы — адам ұжымда қалыптасады. Сондықтан бала ұжымын тәрбиелеу арнайы мектептегі негізгі міндеттердің бірі болып саналады.
Ұжымды ұйымдастыру
Әр баланы жете танып, зерттеп, жеке жұмыс жүргізу арқылы ұжым ішіндегі өзара әрекет мәдениеті қалыптасады.
Түзетуге сүйеніш
Тәрбие барысында баланың жағымды қырларын айқындап, сақталған мүмкіндіктеріне сүйене отырып түзету-дамыту жұмыстарын жүргізу маңызды.
Ұжымдық іс-әрекет балалар арасындағы қарым-қатынасты кеңейтеді. Сол себепті қарым-қатынасты тек сабақ үстінде ғана емес, сабақтан тыс уақытта да мақсатты түрде ұйымдастыру қажет.
Жағымды жағдайлар
- Күн тәртібін сақтау.
- Жекелей қатынас және қолдау.
- Әртүрлі үйірмелерге қатысу.
- Жүйелі бақылау және кері байланыс.
Тәрбиенің басты бағыты: еңбек
Есту қабілеті зақымданған оқушыларға арналған мектептерде тәрбиелеудің маңызды бағыты — еңбекке баулу. Еңбек туралы бастапқы түсінік қалыптастыру оқу әрекетінің мәнін ашып, күнделікті тұрмыста пайдалы болуға жетелейді.
Оқу дағдыларының қажеттілігі
Еңбек ету үшін оқи білу, жаза білу, санай білу және жаңа нәрсені үйренуге дайын болу қажеттігі нақты мысалдар арқылы түсіндіріледі.
Үй шаруасына қатысу
Баланың мүмкіндігіне сай үй шаруасына қолғабыс етуі жауапкершілік пен дербестікті дамытады.
Сабақта көрнекіліктерді кең қолдану оқушылардың қызығушылығын арттырып, материалды түсінуді жеңілдетеді. Мемлекет ерекше білім беруді қажет ететін балаларды қолдауға алғанымен, олардың білім алу деңгейін көтеру үшін жүйелі педагогикалық жұмыс қажет екені тәжірибеде дәлелденді.
Сынып жетекшісінің рөлі және тәртіп мәселелері
Қазіргі арнайы мектепте де жалпы мектептегідей сынып жетекшісі оқытады әрі тәрбиелейді. Оның міндеті — сыныптағы тәрбие жұмысын жүйелі жоспарлап, оқушының дамуына бағыт беру.
Назар аударатын жайт
Арнайы мектеп оқушыларының кейбірі қозғыш болуы, назарын тұрақты ұстай алмауы, айналасына алаңдауы мүмкін. Бұл жағдайда тәрбие жұмысының мазмұны мен ұйымдастырылуы ерекше маңызға ие.
Мұғалім оқушыға біржақты қарамай, оның мінез-құлқын, кемістіктің сипатын, даму деңгейін және денсаулық жағдайын ескеруі қажет. Кейбір балалар қарапайым тапсырмаларды орындаудан бас тартуы мүмкін; мұндайда мұғалім талап қоя отырып, ұрысуға емес, түсіндіруге, дұрыс бағыт беруге сүйенгені маңызды.
Тәрбиешінің орны
Есту кемістігі бар балаларға арналған арнайы мектепте тәрбиешінің орны ерекше. Ол баланың түрлі іс-әрекетін тиімді ұйымдастырып, дамуына қажет материалдарды іріктейді, табиғи және әлеуметтік ортаға көзқарасын кеңейтеді. Тәрбие жұмысының дұрыс саралануы баланың ой-өрісін өсіреді, эстетикалық талғамын арттырады, адамгершілік сапаларын қалыптастырады.
Қорытынды қағида
Арнайы мектептегі тәрбие — баланың мүмкіндігін ашуға, кемістіктің салдарын жеңілдетуге және дербес өмірге дайындауға бағытталған жоспарлы, жүйелі және тұлғаға бағдарланған жұмыс.
Құндылық
Адамгершілік, сыйластық, жауапкершілік.
Әдістеме
Жоспарлылық, көрнекілік, жеке қолдау, түзету жұмысы.
Нәтиже
Өз бетімен өмір сүруге және еңбекке даяр тұлға.