Алтын Адам реконструкциясы туралы қазақша реферат

Алтын адам — Қазақстан аумағындағы Есік қорғанынан табылған, б.з.д. VII–III ғасырлардағы көшпенділердің тарихы, өркениеті мен мәдениеті туралы мол дерек беретін, бүгін де әлемдік мәдени құндылықтардың қатарына енген бірегей мұра. Оның салтанатты киімі мен әшекейлері ежелгі дүниетанымның күрделі жүйесін, символдар арқылы өрнектелген көркем ойлау деңгейін және дәуірдің рухани кеңістігін айқын көрсетеді.

Алтын адамның бас киімі және Тоқты белгісінің түсіндірмесі

Алтын адамның бас киімінің ұшар басындағы арқар (тоқты) бейнесін кейбір зерттеушілер Тоқты дәуірімен байланыстырады. Бұл түсіндіруде Тоқты белгісі Марс ықпал ететін От стихиясымен сабақтастырылып, шығармашылық бастау, ынта, ерік-жігер және алға ұмтылу идеяларымен талданады. Мұндай символика жеке тұлғаның өз мүмкіндігін тануға, тың идея тудыруға, өзін көрсетуге және кеңеюге (экспансияға) ұмтылысын білдіреді деп пайымдалады.

Осы қисында Марс Тоқты мінезіне пәрменді қуат, қайсарлық береді; Тоқтыға тән қырлардың қатарында бірбеткейлік пен ширақтық аталады. Тоқты дәуірінің басталуын кей еңбектер Христостың туғанына дейін шамамен екі мың жыл бұрынғы кезеңмен байланыстырады. Дәл осы уақыт шамасында Ежелгі Шығыста, Мысыр мен Месопотамияда, сондай-ақ Үндістанда кеннен темірді айырып алу тәсілдері дамып, қола дәуірінің соңы мен темір дәуірінің басы айқындала түскені айтылады.

Ежелгі өркениеттер, соғыс түсінігі және «батыр» феномені

Тоқты дәуірінің күшеюін кей зерттеулер темірдің қолданылуымен байланыстырса, мұны алға ұмтылу және кеңею ұстанымдарымен түсіндіреді. Осы кезеңде Крит аралындағы миной мәдениеті қалыптасып, орта миной дәуірінде урбанизация үдерісі жанданып, Кност, Маллия, Фест секілді сарайлық орталықтар салынады деп сипатталады. Кейбір ғалымдар грек және рим өркениеттерінің бірқатар бастамаларын осы дәуірлік идеялармен сәйкестендіреді; бұл тұста Крит туралы аңыздардағы Тезей мен Минотавр сюжетін де дәуірлік символикаға телитін пікірлер кездеседі.

Дегенмен соғыс құбылысы кейінгі кезеңдерде де жалғасқанымен, ежелгі дәуірде соғыс көбіне күнделікті өмірдің бір бөлігі ретінде қабылданып, жеке батырдың қайсарлығы мен көзсіз ерлігі ерекше дәріптелді. «Батыр» ұғымы мұнда бәрінен бұрын жеке тұлғаның қалыптасуы, жауапкершілігі және алға ұмтылысының көрінісі ретінде сипатталады.

Зороастризм және «хайуанаттар стилі» дүниетанымы

Тоқты дәуірі туралы пайымдауларды кей авторлар сол кезеңдегі діни-рухани жүйелермен, соның ішінде зороастризммен байланыстырады. Зороастризм арий тайпалары арасында қалыптасқан деп көрсетіліп, оның таралу аймағы ретінде солтүстік-шығыс Иран мен Ауғанстан, Арменияның бір бөлігі және Орта Азия аталады. Кей деректерде солтүстік арийлер қазіргі Ресей мен Қазақстан аумақтарында да болғаны айтылады.

Зороастризм адамзат тарихындағы алғашқы пайғамбарлық әрі монотеистік діндердің бірі ретінде сипатталады. Ашо Заратуштраның өмір сүрген уақыты жөнінде ғылымда әртүрлі пікір бар: кей зерттеулер оны б.з.д. II мыңжылдықтың соңы мен I мыңжылдықтың басына жақындатса, енді бір тұжырымдар б.з.д. VI ғасырды атайды.

Дәл осы рухани кеңістікпен қабат «хайуанаттар стилі» де ерекше көркем жүйе ретінде көрініс береді. Алтын адамның салтанатты киімі ежелгі шеберлердің әлемді мифологиялық тұрғыдан түсінуін, жақсылық пен жамандықтың, жарық пен қараңғылықтың бітіспес айқасын көркем бейнелермен жеткізе алғанын танытады.

Үш әлем моделі және символдардың тілін оқу

Үнді-иран халықтарының, соның ішінде сақ тайпаларының дүниетанымында әлем үш бөліктен тұрады деген түсінік болғаны айтылады: жоғары әлем — аспан, орта әлем — жер, төменгі әлем — жер асты. Скиф-сақ өнеріндегі бұғы, тауешкі, антилопа сияқты бейнелер көбіне жер әлемінің символдары ретінде көрінеді. Мұнда өмірдің жаңғыру арқылы үздіксіз жаңарып отыратыны жөніндегі сенім де айқын байқалады.

Алтын адамның бас киімі — хайуандар, өсімдіктер және геометриялық пішіндер арқылы жасалған күрделі әрі үйлесімді композиция. Әшекейлердегі кей хайуан бейнелері әдеттегі қалыптан бөлек беріледі: мысалы, дене бөліктері бұралғандай, қозғалыс динамикасы ерекше көрсетіледі. Мұны көшпенділер өнеріндегі құрбандыққа шалынатын хайуанды шартты түрде бейнелеу дәстүрімен және тұрақтанған композициялық схемалармен байланыстыратын пайым да бар.

Есік қорық-мұражайы, «Мәдени мұра» және ғылыми жауапкершілік

«Мәдени мұра» бағдарламасы аясында Есік қорық-мұражайын ашу мәселесінің көтерілуі — маңызды қадам. Бұл іске байланысты өткен күзде Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары, бағдарламаны іске асыру жөніндегі Қоғамдық кеңес төрағасы Мәулен Әшімбаевтың арнайы келіп, Алтын адам табылған өңірде жиын өткізіп, жер жағдайын көзбен көріп қайтқаны айтылды. Мұндай бастаманың кеш те болса күн тәртібіне шығуы орынды.

Бұл ойдың астарында бұрын жүргізілген археологиялық және қалпына келтіру жұмыстарындағы олқылықтарға алаңдаушылық бары аңғарылады. Сондықтан қорық-мұражай салу ісімен қатар ғылыми-зерттеу бағытын да жүйелі түрде тереңдету қажет. Тек сонда ғана әлемдік мәні бар мұрамызды лайықты деңгейде танытып, ғылыми негізде дәріптеуге мүмкіндік туады.

Академик Досмұхамед Кішібеков 1969 жылы Алматы облысы Есік қаласына жақын жерден бұдан шамамен 2500 жыл бұрын өмір сүрген Алтын адам табылғанын, бұл жаңалықты әлем ғалымдары Египеттегі Тутанхамоннан кейінгі ірі ғылыми жетістіктердің қатарына қосатынын атап өтеді. Алайда осы деңгейдегі олжаға сай тұрақты, жүйелі ұлттық шаралар ұзақ уақыт бойы жеткілікті дәрежеде іске аса қоймағаны да сын ретінде айтылады.

Бесшатыр мысалы: зерттеу бар, сақтау қандай?

Мәселені нақтылау үшін Отырармен қатар Бесшатыр ескерткішін мысал ету орынды. Алтын адам Іленің бір жағалауынан табылса, Бесшатыр Іленің келесі бетінде орналасқан. Ғалымдар екі нысанды да сақ дәуірінің ескерткіштері қатарына жатқызады.

Ғалым К. Ақышевтің дерегіне сүйенсек, Бесшатырда 26 шаршы километр аумақты алып жатқан 31 оба бар. Соның он сегізін 1957–1961 жылдары Кемал Ақышев қазып, зерттеген. Бесшатыр қабірі өз заманындағы ағаштан салынған күрделі құрылыстардың бірі саналып, үш бөлімнен тұрғаны айтылады: дәліз, ауызғы бөлме және қабір.

Сондай-ақ Бесшатырдың Іле аңғарында мекендеген сақ-тиграхауда тайпалары үшін қасиетті геррос — патшалар мен көсемдер жерленетін арнайы орын болғаны жөнінде тұжырым жасалады. Бірақ бүгінгі күні кейбір обаларда зерттеуге тұрарлық нысандар сақталмай, ашық-шашық жатқан тас пен топырақ қана қалғаны қынжылтады. Бұл мысал мұраны зерттеумен қатар, оны сақтау мен танытудың ұзақмерзімді стратегиясы қажет екенін айқын көрсетеді.