Түлкібас сырасы
Түлкібас ауданы
Түлкібас (кей деректерде Түркібасы) ауданы — облыстың оңтүстік-шығысындағы әкімшілік-аумақтық бірлік. Ауданда табиғаты әркелкі: тау жоталары, тау бөктеріндегі жазықтар, өзен аңғарлары мен қорық аймақтары қатар орналасқан.
Ерекше белгі
Ақсу-Жабағылы қорығы (1926)
Тарихы және атауы
Аудан 1928 жылы құрылған. Ерте орта ғасырларда (V–VIII ғасырлар) бұл өңірде Түркі ханының ордасы болғаны айтылады. Жаугершілік заманда түркілердің бас қолбасшысы қаза тауып, төбенің басына жерленген деген аңыз бар. Содан бері ол жер «Түлкібасы төбесі» аталып, аудан атауы да осы сөзден тараған.
Әкімшілік құрылымы
Аудандағы 63 елді мекен 2 кентке және 12 ауылдық округке біріктірілген.
Географиясы мен табиғаты
Түлкібас ауданы Алатау мен Қаратаудың түйіскен тұсында орналасқан. Солтүстігінде Қаратаудың Боралдай жотасы (1700–1800 м), ал оңтүстігінде Талас Алатауының Қарақұс, Алатау, Тасқара, Кіші Ақсу таулары (1500–2500 м) созылып жатыр. Орталық бөлігі — тау бөктеріндегі жазық.
Климат континенттік, қысы біршама жұмсақ. Қаңтардағы орташа температура -2…-3°C, шілдеде 25…26°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 700–800 мм.
Өзендер мен ландшафт
- Өзен жүйесі: Арыс және оның салалары — Жабағылы, Дауылбаба, Манат, Құлан, Үлкен Көкбұлақ және т.б.
- Топырақ: қоңыр-қошқыл, сұр, таулы-қоңыр топырақ түрлері таралған.
- Өсімдік жамылғысы: жазық пен өзен бойында шалғынды шөптер; тау беткейінде итмұрын, тобылғы, долана, жеміс ағаштары, тау пісте, қайың, тал, үйеңкі, арша.
- Жануарлар әлемі: аю, қасқыр, түлкі, арқар, елік, жабайы шошқа, қоян, суыр; құстардан ұлар, шіл, бөдене, кекілік.
Қазба байлықтары
Металдар
Жер қойнауында ванадий және темір рудасы кездеседі.
Құрылыс шикізаты
Састөбе маңында цемент өндірісіне қажетті карбонат шикізаттары, әктас пен мәрмәр кен орындары бар.
Өңдеу әлеуеті
Аймақта тау-кен және құрылыс материалдары салаларын дамытуға табиғи негіз қалыптасқан.
Халық құрамы және елді мекендер
Қоныстану
- Ауыл халқы: 83,0%
- Қала халқы: 17% (Састөбе және Түлкібас кенттері)
- Орташа тығыздық: 39,1 адам/км²
Ұлттық құрам
Ауданда 25 ұлт өкілі тұрады. Негізгі үлес: қазақтар — 70,8%, орыстар — 9,6%, өзбектер — 4,3%, әзербайжандар — 3,6%.
Ірі елді мекендер
| Елді мекен | Халық саны (мың) |
|---|---|
| Т. Рысқұлов | 15,7 |
| Түлкібас | 11,3 |
| Састөбе | 7,0 |
| Балықты | 5,0 |
| Жаскешу | 4,1 |
| Азаттық | 3,9 |
| Шақпақ баба | 3,0 |
Экономикасы және өндіріс
Ауыл шаруашылығы
Аудан экономикасында ауыл шаруашылығы маңызды орын алады. Негізгі бағыттары — ет және сүт өндірісі, сондай-ақ биязы жүнді қой шаруашылығы. Өсімдік шаруашылығында астық, жеміс-жидек, көкөніс, жүзім өсіру дамыған.
- Жалпы өнімдегі үлесі
- Мал шаруашылығы — 49,9%
- Жалпы өнімдегі үлесі
- Егіншілік, бау-бақша — 37,9%
Жер қоры
- Аудан аумағы: 233,8 мың га
- Суармалы жер: 17,8 мың га
- Тәлім жер: 64,3 мың га
- Жайылым: 96,8 мың га
Кәсіпорындар және өнім
1997 жылдан бастап ауданда акционерлік қоғамдар, серіктестіктер және шаруа қожалықтары кеңінен құрылды. Өнеркәсіпте құрылыс материалдары, тағам және сусын өндірісі ерекше орын алады.
Негізгі өндірістер
- «Састөбе Цемент» ЖШС: цемент, әк
- «Көктерек» АҚ: ұн, жарма
- «Түлкібас сырасы» ЖШС: «Машат» сырасы
- «ТКЗ» ЖШС: жеміс-көкөніс консервілері
- Мичурин шарап зауыты: шарап, коньяк
2003 жылғы өндіріс көлемі
- Мәрмәр49,8 мың м³
- Әк20,9 мың т
- Ұн (дән және өсімдік өнімдерінен)5,4 мың т
- Шырын115,9 мың л
- Коньяк238 мың л
- Сыра25,1 мың л
Шаруашылық құрылымдары
Аймақта «Тұрар», «Еңбек», «Көкбұлақ», «Қоссарай», «Тәжірибе», «Жолдас», «Ақбиік», «Седенал» өндірістік кооперативтері, «Үміт», «Ақтас» акционерлік қоғамдары, сондай-ақ «Қызыл-жар», «Құрылыс», «Медет С», «Сарытор», «Көктерек-Агросервис», «Майлыкент» жауапкершілігі шектеулі серіктестіктері жұмыс істейді.
Туризм және тарихи мұра
Табиғи және киелі нысандар
- Шақпақата әулие үңгірі
- Әулиесайдағы Майлықара
- Ақбиіктегі «Сталактит» үңгірі
- Түркібасы тауы
- Састөбе тауы
- Машат аңғары
- Дәубаба шатқалы
- Қара-үңгір тұрағы және т.б.
Ұлы Жібек жолы ізі
Аудан аумағы арқылы Ұлы Жібек жолының негізгі желілерінің бірі өткен. Ежелгі Шараб, Бадухкет, Тамтадж, Абаггаж қалалары мен керуен бекеттері осы бағытта өзара байланысқан.
Ақсу-Жабағылы мемлекеттік қорығы
Республикадағы алғаш ұйымдастырылған қорықтардың бірі — «Ақсу-Жабағылы» (1926) — аудан аумағында орналасқан және өңірдің биологиялық әртүрлілігін сақтауда ерекше маңызға ие.
Білім, денсаулық сақтау және мәдениет
Білім беру
- 54 жалпы білім беретін мектеп: 40 орта, 7 орталау, 7 бастауыш және 1 сырттай оқу мектебі.
- Аудан орталығында «Түлкібас агробизнес және туризм» колледжі жұмыс істейді (АӨК менеджменті, туризм, ауыл шаруашылығын механикаландыру және т.б.).
- М. Әуезов атындағы мемлекеттік университеттің филиалы қызмет көрсетеді.
Денсаулық сақтау
- 5 аурухана
- 12 ауылдық амбулатория
- 40 фельдшер-акушерлік пункт
Мәдениет
Ауданда 40-тан астам мәдениет мекемесі халыққа қызмет көрсетеді: 1 аудандық мәдениет үйі, 6 ауылдық мәдениет үйі, 12 клуб, 22 кітапхана, 2 халық театры. Сондай-ақ Г. Рысқұлов мұражайы жұмыс істейді.
Көлік қатынасы
Аудан аумағы арқылы Трансазиялық темір жол және Алматы–Термез автомобиль жолы өтеді. Бұл бағыттар өңірдің ішкі және өңіраралық байланысын күшейтіп, экономика мен туризмнің дамуына ықпал етеді.