Қазақша рефераттар

Музыкалық фольклор

Фольклор ұғымын ажырату: музыкалық фольклор мен музыка тарихы

«Фольклор дегеніміз не? Оның музыкалық үлгілері несімен дараланады? Қандай белгілері мен сипаттары болады?» деген сұрақтар арнайы талдауды қажет етеді. Осы уақытқа дейін қазақ халқының музыкалық фольклоры мен музыка тарихының ара жігі толық ашылмай келеді. Шын мәнінде, бұлар — бір тарихи-мәдени құбылыстың әртүрлі кезеңдерін білдіретін, бірақ танымдық табиғаты бөлек екі ұғым.

Негізгі айырмашылық

  • Музыкалық фольклор — ұжымдық сананың жемісі, этникалық сипаты басым мәдени мұра.
  • Музыка тарихы — көбіне авторлық санамен байланысты, жеке шығармашылық құбылыстардың эволюциясын сипаттайды.

Музыкалық фольклордың негізгі белгілері

Музыкалық фольклор туындылары өзіндік ерекшеліктерімен дараланады. Төмендегі белгілер фольклордың табиғатын жүйелі түрде тануға мүмкіндік береді.

1) Халықтығы

Кез келген фольклор үлгісі — белгілі бір халықтың ортақ рухани-мәдени мұрасы. Ол сол халықтың көркем ойлау ерекшелігін, эстетикалық және тарихи талап-талғамын танытады.

2) Авторсыздығы (анонимдігі)

Фольклор — бір адамның емес, тұтас этникалық топтың сұрыптауынан өтіп, ұжымдық өңдеумен қалыптасатын шығармашылық өнім.

3) Көпнұсқалығы (варианттылығы)

Ел арасына кең тараған бір шығарманың бірнеше нұсқасы қатар өмір сүре береді; бұл — ауызша дәстүрдің заңдылығы.

4) Дәстүрлілігі

Фольклордың өмір сүретін ортасы — дәстүр. Музыкалық дәстүр үзілген жерде фольклорлық үлгілердің де табиғи жалғастығы әлсірейді.

5) Ауызекілігі

Фольклор жазба мәдениеттен әлдеқайда бұрын қалыптасқан. Ол ауыздан-ауызға, атадан-балаға, ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырған. Осыған байланысты өткен дәуір адамдарының есте сақтау қабілеті айрықша дамыған.

6) Көркемдігі (поэтикасы мен композициясы)

Фольклор шығармалары прозалық та, поэзиялық та жанр ретінде қалыптасады; мотив пен сюжет деңгейіндегі ерекшеліктері айқын көрінеді. Сонымен қатар синкреттік сипаты басым, міндетті түрде музыкалық әуен-мақаммен орындалатын жанрлар да бар; мұндай тұтастық бөлек-бөлек емес, бірге қарастырылуға тиіс.

7) Тарихилығы

Музыкалық фольклордың тарихилығы екі деңгейде байқалады: біріншісі — ән-күй тілінің қалыптасу кезеңдері арқылы; екіншісі — тарихи тақырыптарға құрылған шығармалар ретінде. Бұл қыр ғылымдағы тарихилық принципі арқылы танылады.

8) Этникалық сипаты

Қазақ фольклорында этнонимдік атаулар ұшырасатын үлгілер аз емес. Олардың музыкалық мақамын зерттеу арқылы аймақтарға және этникалық топтарға тән үн-интонация, ырғақ-өлшем, мақамдық жүйелерді анықтауға болады.

Этникалық дереккөз ретіндегі музыкалық фольклор

Музыкалық фольклор үлгілерін этникалық дереккөз ретінде де тануға болады. Әрбір фольклор шығармасына тән ладтық (мақамдық) және интонациялық жүйе оның қай дәуірге жақын екенін аңғартады. Мысалы, А. Затаевич арғын, қыпшақ, қожа және басқа да рулардың ән-әуендерін нотаға түсірген. Бұл — ежелде әр тайпаның өзіне тән музыкалық үн-әуені болғанын аңғартатын маңызды айғақ.

Бізге жеткен фольклор шығармалары арқылы олардың түп-тегін, таралу аймағын және тарихи қабаттарын пайымдауға мүмкіндік бар.

Музыкалық фольклор: байланыс және коммуникация жүйесі

Музыкалық фольклор — қатынас пен байланыстың құралы. Мұны халық әндері мен күйлеріне бірдей айтуға болады. Күй жанрының жіктеліп шығуын да осы музыкалық коммуникация жүйесімен байланыстыра қарастырған орынды. Көптеген туындылар өз дәуіріндегі тарихи оқиғаларды музыкалық «хабарлама» түрінде жеткізіп отырған.

Танымдық негіздегі екі арна

  • Эстетикалық сипаты — шығармалардың көркемдік-композициялық ерекшеліктері.
  • Этнографиялық сипаты — тарихи-этникалық табиғаты.

Осы екі арна тоғысқанда ғана фольклор туындыларының синкреттік болмысы толық ашылады.

Фольклордың синкреттік кеңістігі

Фольклор — ауқымы кең ұғым: миф, аңыз, әпсана, эпос, музыка, би, сурет, сәулет, археология сияқты көптеген салаларды қамтиды. Осы ерекшелігіне қарай фольклорды шартты түрде музыкалық және пластикалық деп те бөлуге болады. Біріншісіне уақыт пен кеңістік аясында орындалатын ән-әуен мен би үлгілері жатса, екіншісі заттық-материалдық (археологиялық) деректермен ұштасады.

Терминдік дәлдік мәселесі

Қазақ халқының музыкалық фольклоры ғылыми әдебиетте әртүрлі аталып жүр: «халық шығармашылығы», «халық поэзиясы», «халық музыкасы» және т.б. Алайда бұлардың әрқайсысы жеке тұрғыда фольклордың синкреттік табиғатын толық қамти бермейді. Өйткені фольклор — көпсалалы, тоғысқан (синкреттік) құбылыс.

Фольклордағы типологиялық ұқсастықтар

Фольклордың тағы бір маңызды ерекшелігі — типологиялық сипаты. Әртүрлі халық мәдениеттеріндегі ұқсас, сабақтас құбылыстардың табиғаты осы тәсіл арқылы танылады. Бұл бағытта бірнеше белгі айқындалады.

  1. 1 Тақырыптық-мазмұндық деңгейдегі ұқсастықтар (мотив, сюжет және т.б.).
  2. 2 Ұқсас фольклор үлгілерін тудыратын тарихи-әлеуметтік жағдайлар.
  3. 3 Миграциялық ұқсастықтар.
  4. 4 Генетикалық сабақтастық.

Типологиялық тәсілді тиімді қолданған зерттеушілердің бірі — В. М. Жирмунский. Бүгінгі фольклортану ғылымында бұл тәсілдің қолданылу аясы кеңейіп келеді.

Қорытынды ұғымдар

Ғылымда халық мұрасын фольклор, ал оны зерттейтін саланы фольклортану деп атаймыз. Музыкалық фольклор — фольклортанудан тарамдалатын, көбіне оның эстетикалық және этникалық табиғатына сүйенетін дербес бағыт.