Арқаның күйшілік мектебі
Арқа күйшілік мектебі: шертпе дәстүрінің алтын қазығы
Арқаның күйшілік мектебі — шертпе мәдениетінің алтын қазығы деуге лайық ірі мектеп. Арқа өңірі иісі қазақтың тарихи ортақ мекеніне айналған: үш жүздің еншісі бөлінбегенін айғақтайтын қасиетті Ұлытау да осы өңірде. Домбырасымен «Ақсақ құланды» толғаған күй атасы — Кетбұғы өмір сүрген Жошы ұлысының да Арқа топырағында дәурендегені шежіреден мәлім.
Сарыарқа жерінде күй дегенде алдымен абыз Кетбұғымен қатар керей батыры Байжігіт және арғынның аты аңызға айналған ақылманы — Тәттімбет сері аталады. Осылардың ішінде Арқа мектебінің басында тұрған тұлға — сөзсіз Тәттімбет.
Тәттімбет тұлғасы және мектептің қалыптасуы
Тәттімбет Қазанғапұлы (1815–1862) өз заманында теңдесі жоқ өнерпаз болды. Ғұмыры келте болса да, артына мол мұра қалдырды. Ең маңыздысы — жасампаз мектептің іргетасын қалап кетті: Тәттімбетше күй шалу үрдісі кейін Тоқа, Дайрабай, Қыздарбек, Сембек, Әбди, Итаяқ, Әбікен, Аққыз, Мағауиялар арқылы дамып, шертпенің даңқын күллі қазаққа кең жайды.
Негізгі ерекшелік
Арқа күйлері — жеке мектеп бола тұра, домбыра өнерінде қалыптасқан өзге күйшілік дәстүрлерді жатсынбайтын ашық жүйе. Географиялық тұрғыдан Шығыс пен Оңтүстікке, Жетісу мен Сырға іргелес қоныстануы бұл ықпалдастыққа негіз болды.
Арқа ішіндегі орындаушылық мектептер
Арқа күйлері ішінара бірнеше орындаушылық мектепке бөлінеді. Бұл мектептердің күй шерту үлгісінде аса үлкен айырма болмағанымен, күйдің ішкі интонациялық дамуы мен табиғаты әрқилы қалыптасқан. Осы мәселені алғаш жүйелі түрде қозғап, ғылыми зерттеу жүргізген көрнекті ғалым — Ақселеу Сейдімбек.
Тоқырауын мектебі
Өкілдері:
- Әшімтай Қарымсақұлы
- Манарбек Ержанов
- Аққыз Ахметова
- Сатан, Мұхсин
- Мағауия Хамзин
- Жақсылық Омашев
- Қайрат Айтбаев
Ақсу–Аюлы мектебі
Өкілдері:
- Итаяқ
- Қыздарбек
- Мақаш, Сембек, Әбди
- Әбікен
- Бегімсал Орымбеков
- Дәулетбек Садуақасов
- Орал Исатаев
- Арман Қадірбек
- Нұрғаным Жексенбаева
Жаңа Арқа мектебі
Өкілдері:
- Сайдалы Сары Тоқа
- Дайрабай
- Сейфолла (Сәкеннің әкесі)
- Амантай Бозмағамбетұлы
- Мұхит Битенов
- Пазыл Тұтқабеков
- Мейрам Ұлмағамбетов
- Мұхаметжан Тілеуханов
- Ахат Байбосынов
- Алпысбай Тұрсынбеков
- Жанболат Әбілдинов
Музыкалық күрделілік және ғылыми бағалануы
Арқа күйлерінің өзге шертпе мектептерімен салыстырғанда саздық құрылымы мен музыкалық күрделілігі анағұрлым дамығаны айқын. Арқа күйлеріне алғаш ғылыми баға беріп, ноталық жазбаға түсуіне ықпал еткен — академик А. Жұбанов.
Оркестр репертуары
Қазақ тарихындағы тұңғыш ұйымдасқан ұлт аспаптары оркестрінің репертуарына Тәттімбеттің «Қосбасар», «Сарыжайлау», «Сылқылдақ» күйлері енгізілді.
Насихатшылар
Арқа күйлерін он төрт жасында оркестрге келген талантты домбырашы Рүстембек Омаров белсенді насихаттады. Жаппас Қаламбаев пен Мағауия Хамзин де шертпенің үзіліп қалмауына зор еңбек сіңірді.
Түпнұсқа арна
Арқа күйлерінің нағыз түпнұсқалық нұсқалары Әбікен Хасенов арқылы кейінгіге жетті.
Әбікен Хасенов және дәстүрдің сын сағаттары
Кеңес дәуірінде шертпе күй «феодализмнің сарқыншағы» деп бағаланып, тартылуына қатаң тыйым салынған кезеңдер болды. Арқаның талай күйшісі осы зобалаңда жапа шекті, атылғандары да кездесті. Бұл нәубетті Әбікен Хасенов те бастан кешіп, Сәкен Сейфуллиннің арашасымен аман қалғаны айтылады.
Әбікен Хасенов Тәттімбеттің күйлерін толық тартып, сондай-ақ Әбди, Сембек, Қыздарбек, Айдос сынды күйшілердің мұраларын да кейінгі ұрпаққа жеткізген саңлақ домбырашы болды. Ол өз жанынан да күй шығарған: оның әйгілі «Қоңыр» күйі аспаптық музыкамыз тарихындағы теңдессіз туындылардың бірі саналады. Әнді күйге бергісіз етіп шертетін шеберлігі де бөлек әңгіме: Жаяу Мұсаның «Ләйлім» әнін ғажайып әсемдікпен орындап, күйтабаққа жазып қалдырғаны белгілі.
Орындаушылық арналар: қоңыр шертпе және желдірме
Арқа мектебінде орындаушылықтың екі үлкен арнасы бар: бірі — қоңыр шертпе, екіншісі — қуатты желдірме күйлер. Осы тұрғыдан келгенде, желдірме күйлерді төкпеге еркін жақындатуға да болатын тәрізді. Мысалы, Дайрабайдың күйлері Арқа мектебіне жатқанымен, екпіні мен ырғағы жағынан Атырау мектебінен алшақ кетпейді. Мұндай сипат Тоқаның «Бозайғыр» күйінен де аңғарылады.
Қосбасарлар құбылысы
Арқа мектебінің өзгелерден бір озықтығы — Қосбасарлардың «сән құруында». Ел ішінде «Қырық буын қосбасар» атанатын күйлер аспаптық музыкамыздағы біртуар жанрлық қазына деуге лайық. Қосбасарлар әртүрлі жағдаяттарға байланысты шығарылған, негізінен мұңды, шерлі мазмұнға бейім.
Қосбасарлар көбіне күйді шығарған адамның атымен де аталады: Тоқаның Қосбасары, Аққыздың Қосбасары және т.б. Тәттімбет өз Қосбасарларына да жағдайға қарай әртүрлі атау бергені тарихтан белгілі.
Зерттеу, жинақтау және сахналық мәдениет
Арқа мектебінің дамуына Қазақстанның халық әртісі Мағауия Хамзиннің еңбегі зор. Ол шертпенің жаңаша тартылу үлгісін қалыптастырып, ескі күйлердің жібін үзбей отырып, сахналық мәдениеттің дамуына ықпал етті және өз жанынан да көптеген айшықты шертпелер шығарды.
Арқа күйшілерінің шығармашылығын алғаш зерттеп, ноталық жазбаларын тиянақтаған — Уәли Бекенов. Оның «Шертпе күй шеберлері», «Күй табиғаты» кітаптары құнды ғылыми-әдістемелік еңбектер саналады. Зерттеушінің өзі де Арқа күйлерін талдап тарта білетін сұңғыла шертпеші ретінде ел жадында қалды.
Жинақтар
Тәттімбет күйлерінің жинағы 1988 жылы Е. Үсеновтың құрастыруымен алғаш жарық көріп, 2005 жылы А. Тоқтаған мен М. Әбуғазиннің редакциясымен толықтырылып қайта басылды.
Толық топтама
Тәттімбет тәліміндегі күйлердің толық топтамасын Б. Ысқақов жазып шықты. Бұл еңбекте Тәттімбет күйлерімен қатар Арқа мектебін құрайтын күйшілердің мұрасы да кең қамтылған.
Ғылыми негіз
Арқа шертпесінің табиғатын түсіндіруде Ақселеу Сейдімбектің жүйелі тұжырымдары ерекше орын алады.
Бүгінгі оқыту мәселелері және үміт
Арқа күйлерін таза меңгеру екінің бірінің қолынан келе бермейді. Себебі ұзақ жылдар бойы шертпе күй кең көлемде насихатталмады, оқыту ісі де жүйелі жүргізілген жоқ. Қазіргі музыка мектептерінен бастап консерватория мен академияға дейін домбыра пәнінің оқытылу үлгісі шертпе күйді толық қамтымайды: негізгі бағдардың төкпе күйге ауып отырғаны — шындық.
Соған қарамастан аға буын шертпешілерден үлгі көріп қалған дарынды жастар өсіп келеді. Олар түпнұсқаны мүмкіндігінше меңгеруге талпынуда. Дегенмен саусақ басу мен қазақы қоңыр қағыс дәстүрін толық игеруге кейде жат машықтар кедергі келтіреді: балалайка мен орыс домрасына негізделген жаттығулардың әсері сезілетіні жасырын емес.
Тәттімбет атындағы шертпе күй мектебі
Алматы қаласындағы Құрманғазы атындағы ұлттық консерватория қабырғасынан Тәттімбет атындағы шертпе күй мектебі ашылды. Оның ашылуына ықпал еткен дарынды күйші-педагог — Біләл Ысқақов. Бұл бастама жалпы шертпе мәдениетінің отандық алтын қазығы болып, жыл сайын осы мектептен дәріс алған түлектер ата өнерді үзбей жалғап келеді.
Қазіргі дәстүр жалғастырушылар
Арқа мектебінің жалауын жықпай жүрген көзі тірі шеберлер қатарында талантты домбырашылар — Мұхаметжан Тілеуханов, Дәулетбек Садуақасов, Пазыл Тұтқабеков, Мейрам Ұлмағамбетов, Ахат Байбосынов, Жалғас Садуақасов және басқа да өнерпаздар бар. Олардың еңбегі арқылы Арқа шертпесінің үн-өрнегі бүгінгі күнмен үндесіп, келешекке жол табуда.