ТҰӨ ЖҰӨ
Мақсаты
Макроэкономиканың қалыптасу заңдылықтарын және макроэкономикалық қайшылықтардың пайда болу себептерін түсіндіру, сондай-ақ олардың зардаптарын азайтудың жолдарын қарастыратын модельдерді терең талдау.
Негізгі түсініктер мен терминдер
Дәріс мәнмәтіні
Нарықтық экономика екі деңгейде қарастырылады: микроэкономика және макроэкономика. Сондықтан талдау да осы екі деңгейде жүргізіледі. Макроэкономикалық талдаудың ғылыми негізін күшейткен еңбектердің бірі — Дж. М. Кейнстің 1936 жылы жарық көрген «Жұмыспен қамту, пайыз және ақшаның жалпы теориясы».
Микроэкономика
Нарық жағдайында фирмалар мен үй шаруашылықтарының мінез-құлқын, ресурстарды бөлуін және негізгі мақсат ретінде табыс табуды қарастырады.
Макроэкономика
Агрегатталған көрсеткіштерге (жалпы өнім, ұлттық табыс, жиынтық шығындар) сүйеніп, қоғамдық өндірістің динамикалық өсуіне әсер ететін факторларды талдайды.
Макроэкономика зерттейтін негізгі мәселелер
- Ұлттық өнім мен ұлттық табыстың көлемі және құрылымы.
- Жұмыссыздық және жұмыспен қамту.
- Инфляция және инфляцияға қарсы саясат.
- Экономикалық өсімнің мәні мен факторлары.
- Экономикалық дамудың циклдері.
- Сыртқы экономикамен өзара ықпалдасу.
- Мемлекеттің макроэкономикалық саясаты.
Ұлттық есеп жүйесі (ҰЕЖ)
Экономикалық дамуды жалпылама сипаттайтын негізгі құралдардың бірі — ұлттық есептер жүйесі. БҰҰ-ның статистикалық комиссиясы жасаған стандартты жүйе әлемдік тәжірибеде 1953 жылдан бері қолданылып келеді. ҰЕЖ елдің негізгі макроэкономикалық көрсеткіштерін бағалауға және мемлекеттер экономикасын өзара салыстыруға халықаралық стандарт ретінде қызмет етеді.
ҰЕЖ негізінде есептелетін көрсеткіштерде материалдық және материалдық емес өндіріс арасындағы айырмашылық арнайы бөлектенбей, жиынтық түрде қамтылады.
Негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер
Жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ)
ЖҰӨ — белгілі бір уақыт кезеңінде қоғам иелігіндегі ұлттық өндірістік факторлар арқылы өндірілген барлық игіліктер мен көрсетілген қызметтердің жиынтық құны. Басқаша айтқанда, бұл — ұлттық тауарлар мен қызметтердің бір жылдағы нарықтық құны.
Номиналды және нақты ЖҰӨ
ЖҰӨ ағымдағы нарықтық бағамен есептелсе — номиналды ЖҰӨ. Ал инфляция әсерін баға индексі арқылы алып тастағанда — нақты ЖҰӨ.
ЖҰӨ дефляторы
Номиналды ЖҰӨ-нің нақты ЖҰӨ-ге қатынасы ЖҰӨ дефляторы деп аталады.
ЖҰӨ-ні есептеу тәсілдері
Шығындар бойынша
Бұл тәсілде экономикадағы негізгі шығындар қосылады:
- Жеке тұтыну шығындары (C): ағымдағы тұтыну, ұзақ мерзімді тауарлар және қызметтер үшін төлемдер.
- Жалпы инвестициялар (I): жабдықтар, машиналар, құрылыс және айналым қоры өзгерісі. Инвестиция құрамына физикалық капиталмен қатар адам капиталына салымдар да енгізіледі. Жалпы инвестициялар амортизация мен таза инвестициялардың қосындысынан тұрады.
- Мемлекеттік сатып алулар (G): тауарлар мен қызметтерді мемлекеттің сатып алуы. Трансферттік төлемдер бұл құрамға кірмейді, себебі олар тауарлар мен қызметтердің қозғалысымен тікелей байланысты емес.
- Таза экспорт (X): экспорт пен импорт айырмасы.
Табыстар бойынша
Бұл тәсіл шаруашылық субъектілерінің табыстары бойынша есептеуді сипаттайды:
Қосылған құн (value added) әдісі
Әрбір өндірістік сатыда қосылған құн есепке алынады. Негізгі ерекшелік — өндіріс көлемін өлшеуде қосарланған есептеуді болдырмау.
Жалпы ішкі өнім (ЖІӨ)
ЖІӨ — белгілі бір мерзімде ел аумағында өндірілген барлық тауарлар мен қызметтердің нарықтық құны. Бұл көрсеткіш ұлттық меншікке қарамастан, сол ел территориясындағы барлық экономикалық субъектілер қызметінің нәтижесін қамтиды.
ЖІӨ мен ЖҰӨ байланысы
Егер ЖІӨ > ЖҰӨ болса, онда ел ішінде қызмет ететін шетел капиталының үлесі жергілікті капитал үлесінен жоғары болуы мүмкін.
Таза ұлттық өнім (ТҰӨ) және ұлттық табыс (ҰТ)
Таза ұлттық өнім (ТҰӨ)
ТҰӨ — тозған капиталдың (амортизацияның) орны толтырылғаннан кейін тұтынуға қалатын түпкі өнімдер мен қызметтердің сомасы.
Ұлттық табыс (ҰТ)
ТҰӨ құрамындағы жанама салықтар экономикалық ресурстардың ағымдағы үлесін тікелей көрсетпейтіндіктен, ұлттық табысты есептегенде олар шегеріледі.
Жеке табыс (ЖТ) және қолда қалған табыс
Жеке табыс (ЖТ)
ЖТ — халықтың жеке тұтынуына түсетін ақшалай түсімдерді және ұлттық табыс қозғалысындағы қайта бөлу процестерінің нәтижесін көрсетеді. Жеке табысты есептегенде ұлттық табыстан корпорация пайдасына салынатын салықтар, бөлінбей қалған пайда және әлеуметтік сақтандыру жарналары алынып тасталады, ал трансферттік төлемдер қосылады.
Қолда қалған табыс
Қолда қалған табыс — тұрғындардың билігінде болатын, яғни жұмсауға болатын табыс. Оны есептеу үшін жеке табыстан халық төлейтін салықтардың жалпы көлемі шегеріледі.
Макроэкономикалық тепе-теңдік
Макроэкономикалық тепе-теңдік — жиынтық сұраныс пен жиынтық ұсыныстың теңесуі. Олардың қисықтарының қиылысуы баға деңгейінің және ұлттық өндіріс көлемінің тепе-теңдігін білдіреді.
Жиынтық сұранысқа әсер ететін факторлар
Жиынтық сұранысқа бағалық және бағалық емес факторлар әсер етеді. Бағалық факторлар сұраныс көлемін өзгертіп, қисық бойымен қозғалыс тудырады. Бағалық емес факторлар қисықтың оңға (сұраныс өседі) немесе солға (сұраныс төмендейді) жылжуына әкеледі.
Жиынтық ұсыныс (AS)
Жиынтық ұсыныс — бағаның әрбір мүмкін болатын деңгейінде ұсынылатын тауарлар мен қызметтердің жалпы көлемі.