Қазақ саяси партиясы
Алаш идеясының қалыптасуы: ұлттық сананың күрделі жолы
Рухани жұбанышымызға орай, ағылшын экономикасы, француз утопиясы, неміс философиясы, славян идеясы секілді ұлттың саналық-рухани болмысын айқындайтын ірі құбылыстардың қатарында Алаш идеясы да қазақ топырағында аса күрделі жағдайда қалыптасты. Ұлттық азаттық, рухани тәуелсіздік, жер — Отан, тіл — құдірет, тарих — тағдыр, саяси бас бостандығы мен экономикалық дербестік — осының бәрі Алаштың азаттық мұратында тоғысты.
Негізгі түйін
Алаш қозғалысының өзегі — ортақ ұлттық мүддені ұран ету және оны іске асыруға ұмтылған ұжданды ұлдардың тарихи жауапкершілігі.
ХХ ғасырдың басында өрістей бастаған қазақ қоғамындағы қоғамдық қозғалыс буржуазиялық-демократиялық сипаттағы жалпыұлттық міндеттерді алға қойды: ұлттық тең құқықтылық, халық мәдениетін көтеру, оқу-ағарту ісін жетілдіру, әйел теңдігін қамтамасыз ету, көшпелі шаруашылықты отырықшылыққа бейімдеу. Басқаша айтқанда, жаңадан қалыптасып келе жатқан қазақтың тұңғыш интеллигенциясы жалпыұлттық сұраныстарға жауап беруге және оларды шешуге тырысты.
1905 жыл және саяси серпіліс
Бірінші орыс революциясының дүмпуі Ресей империясының шет аймақтарында да ұлт-азаттық қозғалыстың күшеюіне ықпал етті. Осы кезеңде қазақ зиялылары жалпыұлттық мүдде арнасында әрекетке көшіп, ұлттық бірлікті орнықтыруға ұмтылды. Сонымен бірге тәуелсіздік жолында ұлттық, мұсылмандық, түркілік бірлік идеяларын негіз етіп, діндес, бауырлас, тағдырлас халықтармен ынтымақтасу бағыты күшейді.
Мақсат
Ұлттық теңдік пен саяси құқықтарды кеңейту.
Құрал
Баспасөз, петиция, қоғамдық үгіт, ұйым құру.
Тәуекел
Қуғын-сүргін, тыйым, абақты, бақылау.
Халел Досмұхамедовтың саяси көзқарасының қалыптасуы
1903–1909 жылдары Петербургтегі Әскери-медициналық академияда оқыған Халел Досмұхамедовтың саяси көзқарасының қалыптасуы осы қаладағы студенттік және қоғамдық өмірмен тығыз байланысты болды. Оның 1931 жылы ОГПУ тергеушісіне берген қолжазба мәлімдемесі сол кезеңнің саяси ахуалын және қазақ студенттерінің ізденісін айқын көрсетеді: әртүрлі партия бағдарламаларымен танысу, бірақ олардың ешқайсысы қазақ жастарының ұлттық мұқтажын толық қанағаттандырмауы.
Дереккөзден үзінді (мәнмәтінделген)
Досмұхамедов студенттік ортадағы саяси білімін жетілдіргенін, ал түрлі партиялардың бағдарламалары қазақ студенттерінің ұлттық мәселесіне жауап бермегенін атап өтеді. Кейін Оралда үгіт жүргізіп, басылымдарда мақалалар жариялағаны, саяси қызметіне тыйым салынғаны да осы құжатта айтылады.
Бұл құжат ХХ ғасыр басындағы Қазақстаннан шыққан алғашқы интеллигенция өкілдерінің (Халел Досмұхамедов, Әлихан Бөкейханов, Мұхамеджан Тынышбаев, Жақып Ақбаев, Жаһанша Досмұхамедов және т.б.) Ресейдегі саяси ахуалды сергек әрі сын көзімен бағалағанын, содан соң ғана қандай саяси үлгіні қабылдау туралы шешім жасағанын аңғартады.
Ұйым құру талпыныстары және либералдық үлгі
1905 жылдың соңында Орал қаласында өткен «бес облыстық делегаттар съезі» аталған басқосуда қазақ зиялылары «қазақ конституциялық-демократиялық» партиясын құруға әрекет жасады. Бұл бастаманы сол кезде Петербургте оқып жүрген Халел Досмұхамедов те қолдады.
Әлихан Бөкейхановтың 1910 жылғы пайымы
Әлихан Бөкейхановтың 1910 жылы жарияланған «Қырғыздар» атты мақаласындағы ой-тұжырымдар бұл бағытты нақтылай түседі. Ол қазақ қоғамында партиялар әлі толық қалыптаса қоймағанын айта отырып, болашақта екі үрдіс бойынша екі саяси партия шығуы мүмкін екенін көрсетеді: біріншісі ұлттық-діни бағыт (басқа мұсылмандармен бірігу идеясы), екіншісі кең мағынадағы батыс мәдениетін енгізуді басты бағдар санайтын бағыт. Екінші бағыттың үлгі тұтары — оппозициядағы орыс партиялары, соның ішінде халық бостандығы партиясы (кадеттер) екені атап өтіледі.
Маңызды байқау
Қазақ зиялылары Ресей университеттерінде білім алу арқылы еуропалық саяси-құқықтық ойды меңгеріп, парламенттік және өкілетті демократиялық тетіктермен танысты; қоғамды реформалық, эволюциялық даму жолымен жетілдіру ұстанымына жақындады.
Қарқаралы петициясы және қоғамдық ояну
1905 жылдың күзінде Омбыдағы митингтен кейін Жақып Ақбаев Павлодар–Қарқаралы бағытымен үгіт сапарына шығып, қалалық митингтерде бостандық идеясын насихаттап, жергілікті әкімшілікті қайта сайлауды талап етті. Осы тарихи кезеңнің ең маңызды оқиғаларының бірі — Қарқаралыда 14,5 мың адам қол қойған, Ресей Министрлер кеңесінің төрағасы С.Ю. Виттеге жолданған петиция.
Петициядағы өзекті талаптар
- 1905 жылғы 17 қазан Манифесінде берілген уәделердің орындалуы.
- Жер мәселесін әділ шешу және жергілікті озбыр шенеуніктерді аластату.
- Қазақ тілінде ұлттық басылымдар шығару.
- Жергілікті өзін-өзі басқару (земство) мәселесін көтеру.
Мұхтар Әуезовтің бағасы (түйінделген)
Мұхтар Әуезов Ахмет Байтұрсыновтың петицияны ұйымдастырудағы еңбегін айрықша атап, бұл бастаманың көпшіліктің оянуына себеп болғанын көрсетеді. Оның пайымдауынша, сол күндегі қазақ қоғамының «дертті мәселелері» — жер, земство, отаршылдық қысымнан қорғану жолдары еді.
Мұрағаттық материалдарда петицияға қол қойған бірқатар қайраткерлердің аты-жөні және халық өкілдігіне (Мемлекеттік Думаға) сенім өкілі ретінде Әлихан Бөкейханов пен Жақып Ақбаевтың белгіленгені туралы деректер келтіріледі.
І және ІІ Мемлекеттік Дума: өкілдік тәжірибе және отарлық саясатқа қарсылық
1905–1907 жылдары Қазақстанның саяси өмірінде І және ІІ Мемлекеттік Думаға сайлау науқандары ерекше орын алды. Бұл кезеңде ұлттық интеллигенция өкілдері белсенділік танытып, парламенттік алаңда өлкедегі жағдайды жеткізуге тырысты.
Әлихан Бөкейханов және Выборг үндеуі
І Мемлекеттік Думаға Семей облысынан депутат болып сайланған Әлихан Бөкейханов көптеген кедергіден өтті. Алайда Дума жұмысы басталған тұста ол Омбы генерал-губернаторының негізсіз жарлығымен Павлодар абақтысына қамалып, Дума мәжілістеріне қатыса алмады. 1906 жылғы 9 шілдеде Дума таратылғаннан кейін Бөкейханов Выборг қаласына барып, «Выборг манифесі» аталған наразылық үндеуіне қол қойды. Бұл үшін ол да қудалауға ұшырады.
Бақытжан Қаратаевтың сөзі: аграрлық реформаны әшкерелеу
ІІ Мемлекеттік Дума қысқа уақыт жұмыс істесе де (1907 жылғы 20 ақпаннан 2 маусымға дейін), қазақ депутаттары Ресей парламентінде өлкенің шындығын айтуға бар күшін салды. 1907 жылғы 16 мамырдағы мәжілісте Бақытжан Қаратаев столыпиндік аграрлық реформаны және Орталық Ресейден қазақ даласына шаруаларды жаппай көшіру саясатын әшкерелеп, бұл үрдістің отарлауды күшейтіп, жергілікті халықты жерінен айырып, босқынға айналдырып жатқанын ашық айтты.
Қаратаев сөзіне қатысты өзек
Қазақ депутаттары қоныс аударушылардың жерге мұқтажын түсінгенімен, Қазақстанда «басы артық» жердің жоқтың қасы екенін, ал қоныстандыру ісі жергілікті халықты тек жерінен емес, қонысынан да ығыстырумен қатар жүргенін атап көрсетті.
| Дума | Өңірлер мен депутаттар (мәтіндегі дерек бойынша) |
|---|---|
| І Дума | Семей — Ә. Бөкейхан; Торғай — А. Бірімжан; Орал — А. Қалменұлы; Ақмола — Ш. Қосшығұлұлы; Жетісу — М. Тайынұлы; Астрахан — Б. Құлманұлы, Дәуіт Ноян-Тұндұт; Уфа — С. Жантөре. |
| ІІ Дума | Ақмола — Ш. Қосшығұлұлы; Торғай — А. Бірімжан; Семей — Т. Нұрекенов; Жетісу — М. Тынышбаев; Сырдария — Т. Аллабергенұлы; Орал — Б. Қаратаев; Астрахан — Б. Құлманұлы. |
«Қазақ» газеті: ұлттық мінбердің қалыптасуы
Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов 1913 жылдан бастап Орынборда жалпыұлттық бейресми «Қазақ» газетін шығара бастады. Жақсы дайындықтың нәтижесінде өмірге келген бұл басылым қысқа уақыт ішінде бүкіл ел көлеміндегі ықпалды мінберге айналды: Қазақстанның әр аймағынан оқырман жинап, ұлттың тарихи жадын ояту, ағарту, саяси сауатты арттыру, ұлттық сана-сезімді тәрбиелеу міндетін алға қойды.
Факт
- Шыққан жылдары
- 1913 (2 ақпан) — 1918 (наурыз)
- Саны
- 265 нөмір
- Таралым
- 3 мыңнан 8 мыңға дейін
1916 жыл: майдан жұмыстары туралы жарлық және күрделі таңдау
Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы отарлық езгіні күшейтті: соғыс мұқтажына жиналатын алым-салықтар өсті, ал 1916 жылы жергілікті халық өкілдерін майданның қара жұмыстарына алу жөніндегі патша жарлығы қоғамды қатты дүр сілкіндірді. Қазақ қауымында бұл жарлыққа және көтеріліске көзқарас біркелкі болған жоқ.
Қолдағандар
Ауылдың феодалдық-байшыл билеуші тобы мен «түземдік әкімшіліктің» бір бөлігі жарлықты толық қолдап, орындауға белсене кірісті.
Радикалды топ
Тоқаш Бокин, Тұрар Рысқұлов, Әліби Жангелдин және т.б. аз санды қайраткерлер халықты қарулы көтеріліске шақырып, өздері де қатысты.
Либералды-демократиялық бағыт
«Қазақ» газеті төңірегіндегі жетекшілер (Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов) қантөгіс қаупін алға тартып, ашық қарсыласуға бармады.
«Қазақ» газеті 1916 жылғы шілде және тамыз айларындағы сандарында халықты жарлыққа қарсы шықпауға шақырып, қарсыласу жазалаушы жасақтардың келуіне және қантөгіске ұласуы мүмкін екенін ескертті. «Алаштың азаматы» атты жарияланымдарда да елдің берекесі кетіп, бас пен малға әлек бірдей тиетіні, халық іргесінің бұзылатыны туралы ойлар айтылды.
Мәнін нақтылау
Бұл ұстаным патша саясатын қолдау ретінде емес, керісінше, халықтың қарусыздығын және жазалау қаупін ескеріп, қан төгуді болдырмау мақсатымен түсіндірілді. Сонымен қатар, деректерде майдан жұмысына алынатын жігіттерді жіберуді мүмкін болғанша кешеуілдету және алынғандардың отбасына жеңілдік қарастыру жолдарын іздестіру әрекеттері айтылған.
1917 жыл: Ақпан төңкерісі және жаңа саяси кеңістік
1917 жылғы Ақпан төңкерісі нәтижесінде монархия құлап, республикалық тәртіп орнауы бүкіл империя кеңістігіндегі қоғамдық-саяси жағдайды түбегейлі өзгертті. Бұл өзгеріс Қазақстандағы ұлттық интеллигенцияның жаңа өмір құру ісіне белсенді араласуына жол ашты. Уақытша үкімет жаңадан құрылып жатқан қазақ комитеттерін өлкедегі маңызды тіректерінің бірі деп білді.
Уақытша үкімет құрылғаннан кейін, 1917 жылғы 3 наурызда Әлихан Бөкейханов Торғай облысындағы комиссар қызметіне тағайындалды. Сонымен қатар ол 7 сәуірде Уақытша үкіметтің Түркістан бағытындағы істеріне қатысты міндеттерге де тартылды (мәтін үзіндісі осы тұста үзіледі).
Қорытынды ой
ХХ ғасыр басындағы қазақ саяси ойының эволюциясы — революциялық толқындар, петициялық қозғалыс, парламенттік тәжірибе, ұлттық баспасөз және дағдарыс кезеңдеріндегі күрделі моральдық таңдау арқылы қалыптасқан тарихи сабақтастық.