Қыз Жібектің аулы
Қазақ оқырманының жүрегіне жақын эпос
«Қыз Жібек» жыры — қазақ халқының сүйіп оқитын көркем туындыларының бірі. Оның оқырманды баурайтын басты себебі — көркемдік өрнегі, әуезді сарыны және оқиғаны тартымды жеткізетін баяндау тәсілі. Жырдың ырғағы батырлар жырының желісіндей айтуға қолайлы, тыңдаушыны жалықтырмайды: бір оқиға аяқтала сала екіншісі басталып, қара сөз арқылы байланысып, түсініктемемен өріліп отырады.
Жырда көрінетін өмір шындығы
- Қазақтың салт-дәстүрі мен тұрмыс ерекшелігі;
- сауда-саттыққа бет бұра бастаған кезеңнің белгілері;
- орыс отаршылдығымен бірге енген кейбір сөз қолданыстары.
Көпқабатты форма: салт жоралғылардан сөз өрнегіне дейін
«Қыз Жібек» жырында естірту, жоқтау, жұбату, айтыс, жырлай арнау, зарлай арнау, сыңсу секілді дәстүрлі жанрлық үлгілер жиі ұшырасады. Жырдың өн бойына үңілсек, айшықтау мен троп түрлері мол: әсіресе аттың шабысын, батырдың шайқасын суреттеген тұстарда «Алпамыс», «Қобыланды батыр» жырларымен үндестік аңғарылады.
М.Әуезов бағасы және «алуан түрлі форма» ұғымы
Академик-жазушы М.Әуезов «Қыз Жібек» жырын қазақ эпостық мұрасының ішінде асқан көркемдігімен дара танылған туынды деп бағалайды. Оның пікірінше, дастанның мол да алуан түрлі формасы күрделі әрі шебер композициялық құрылысымен үйлесіп, тұтас әсер береді.
Алуан түрлі формаға кіретіндер
естірту, арнайы жырлау, қоштасу, араздасу, түс көру, әмеңгерлік, көңіл айту, өтініш, айтыс, бата, тілек және басқа салт жоралғылар.
Көркемдік жүйе
троптар мен айшықтаулардың жиынтығы мәтіннің әуезділігін күшейтіп, оқиғаның эмоциялық қуатын арттырады.
Тіл тазалығы мен сөз кестесінің шеберлігі
Дастанның ең құнды қырының бірі — тілінің таза, бай және көркем болуы. Әсірелеу, көркем ұқсату мол кездескенімен, кейбір жеке сөз орамдарының өзі-ақ жыр тілінің нәзік шеберлігін танытады. Мәселен, «Ай қараңғы көшесі, айдың өткен кешесі» тәрізді бейнелі тіркестер сөз өрнегінің сұлулығын дәлелдейді.
Көп жағдайда сырттай қарағанда жай ғана ұйқас секілді көрінетін жолдардың өзінде образды қуат бар. Мәтіндегі «басыр-басыр» секілді дыбыстық өрнек те композициялық әуезділікке қызмет етеді.
Троптардың көрінісі: метафора, гипербола, литота
Метафора (алмастыру)
«Қанатым да қияғым, табаным да тұяғым…» сияқты жолдар образды ойлаудың қуатын ашады.
Гипербола (ұлғайту)
Батырлық эпоспен сабақтас әсірелеулер шайқас көріністерінің әсерін күшейтеді.
Литота (кішірейту)
«Дария шалқар көлеміз, жер болып қалған суалып» тәрізді тұстарда ой әдейі ықшамдалып беріледі.
Төрт түлікке негізделген теңеулер және дүниетаным
Жырдың көркемдігі кейде кейіпкер іс-әрекетін төрт түлікке салыстыру арқылы айқындалады. Мұның өзі табиғи: көшпелі өмір салтында мал шаруашылығы қазақ дүниетанымының өзегіне айналғандықтан, тілде де, жырда да оның ізі терең сақталған.
Зерттеуші С.Толыбеков эпостағы кейіпкер бейнесін сипаттауда өзен ағысы, жылқы, қой секілді ұғымдар арқылы теңеу жасау жиілігін атап өтеді; мұндай салыстырулар кейіпкердің қадір-қасиетін, сұлулығын, жүріс-тұрысын ұлттық өлшеммен пайымдайды.
Эллипсис және ықшам ойлау
Ғалым Қ.Жұмалиев жырдағы ерекше бір құбылыс ретінде эллипсисті — кей сөздерді әдейі түсіріп айту тәсілін — атап көрсетеді. Бұл бір жағынан жыршы ойының ұтқырлығын танытса, екінші жағынан оқырманның ой қорыту қабілетін сергек ұстайды.
Зерттеушілер пікірі: тіл байлығының қуаты
М.Ғабдуллин «Қыз Жібек» ақындық тіл жағынан да көркем жырдың бірі екенін айтады: әсірелеу, көріктеу, кейіптеу, теңеу, сөз айшықтары жиі ұшырайды, ал жыршы халық тілінің байлығын пайдаланып, аз сөзге көп мағына сыйғызады.
Ә.Қоңыратбаев та жыр тілінде троп пен фигураның молдығын атап, сөйлемнің сезім білдіретін фигуралық түрлері эпостан да, сөйлеу тілінен де нәр алғанын көрсетеді. Академик З.Қабдолов ауыз әдебиетінде көркемдегіш құралдардың ғасырлар бойы үздіксіз қолданылып, дәстүрге айналғанын айқындайды.
Сұлулық өлшемі: Қыз Жібек бейнесі
Қазақ эстетикасындағы қыз сұлулығы туралы талғам «Қыз Жібек» жырында айқын көрінеді. Жырдағы:
«Қыз Жібектің ақтығы, Наурыздың ақша қарындай. Ақ бетінің қызылы, Ақ тауықтың қанындай».
Бұл жолдарда психологиялық параллелизм де, нәзік ұқсату да бар: ақтықты «ақтан да ақ» деңгейге көтерсе, қызыл реңді де дәл әрі әсерлі бейнелейді.
Нұсқалар салыстыруы: 1887 және 1900 басылымдары
«Қыз Жібектің» бірнеше нұсқасы бар, әрқайсысы өзіндік жырлану мәнерімен ерекшеленеді. Мәтіннің стилін нақты тану үшін ең алдымен нұсқаларды салыстыра талдау маңызды: мазмұндық-көркемдік деңгейі мен тілдік өрнегі бірдей бола бермейді.
Осы тұрғыдан 1887 жылғы Мұсабай нұсқасы мен 1900 жылғы Қазан басылымы (Жүсіпбек Шайхысламұлы нұсқасы) өзара салыстырғанда, 1900 жылғы мәтінде көркем суреттеу, астарлау мен детальға бай кесте айқынырақ байқалады.
Киелі құсқа жалбарыну: қаз мотиві
Екі нұсқада да Төлеген өлім алдында ұшып бара жатқан қаздарды киелі санап, халін жеткізуді өтінеді. Бұл мотивтің түп-төркіні көне эпикалық дәстүрлермен сабақтас: ұқсас жалбарыну «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жырында да кездеседі.
Көш сәні және көркем деталь
1900 жылғы басылымда Қыз Жібектің көшінің сән-салтанаты ерекше суреттеледі: қыз-келіншектер, ақ бәйбішелер, көштің жүрісі — бәрі көзге елестетер дәлдікпен беріледі. Ал 1887 жылғы нұсқада бұл көріністер ықшамырақ.
1900 жылғы нұсқадағы «сары жез мұрындық», «жібек бұйда», «толған айдай толықсып» тәрізді детальдар бірін-бірі толықтырып, көш көрінісіне ерекше күй мен әр береді. Мұндай суреттерді тебіренбей оқу қиын.
Астарлау, ұлғайту, кішірейту: 1900 нұсқасының өрнегі
1900 жылғы мәтінде астарлаудың сан алуан үлгілері жиі ұшырайды. Сондай-ақ батырлар жырынан таныс ұлғайту (гипербола) тәсілдері де әсер береді: шайқас, қуғын, жауға атылған оқ — бәрі эпикалық кең тыныспен беріледі. Кішірейту (литота) үлгілері кейіпкер күйін ықшам әрі өткір жеткізеді.
1894, 1957, 1959 басылымдары: мазмұн желісі ортақ
1894 жылғы Қазанда басылған нұсқада кіріспе көбіне қара сөзбен беріледі, жырлаудан гөрі әңгімелеу басым. 1894, 1957, 1959 жылғы басылымдардың мазмұн желісі негізінен бір, айырма көбіне кейбір сөздердің қолданысында немесе әлқисса түсіндіруінде ғана байқалады (мысалы, «жазатын»/«жауаптұғын», «Мекке таман»/«Мекке тарап» сияқты).
Қорытынды
Тіл байлығы, көркемдік кестесі, жанрлық көпқабаттылығы және ұлттық дүниетанымды дәл бедерлеуі тұрғысынан «Қыз Жібек» жыры қазақ ауыз әдебиетінде жеке-дара тұрған ғажап туынды. Оның шын мәніндегі шедевр екендігіне күмән жоқ.