Рельефте цокольдік жазықтар және үстірттер
Еуразия материгінің қалыптасу тарихы оның табиғат кешендерінде айқын көрінеді. Бұл алып құрлықта әлемге әйгілі тектоникалық құрылымдар да, жер бедерінің барлық негізгі типтері де кездеседі. Жер бедерінің әркелкілігі өзендер, көлдер, мұздықтар және теңіз жағалауларындағы су нысандарының таралуына тікелей ықпал етеді.
Негізгі идея
Еуразиядағы платформалар көбіне жазықтар мен үстірттерді қалыптастырса, қатпарлы белдеулер биік тау жүйелерін түзеді. Ал мұздану мен аккумуляция процестері жағалаулық жазықтар мен мореналық пішіндерді кеңінен таратады.
Платформалық негіз және жазықтық рельеф
Еуразияның ірі құрылымдық қаңқасын Еуропа және Сібір платформалары құрайды. Қытай платформасы бастапқыда тұтас болып, кейін екі бөлікке ажырап, Қытай–Корей және Оңтүстік Қытай субплатформалары қалыптасты. Оңтүстік бөлігі қозғалысы күштірек болып, тау түзілу үдерістеріне көбірек ұшырады.
Аравия және Үндістан платформалары ұзақ геологиялық даму барысында қалыптасып, кейін Еуразияға жапсарласқан. Бұл өңірлерде тектоникалық белсенділік рельефтің қалыптасуына ерекше әсер етті.
Еуропа платформасы
Балтық қалқаны Скандинавия түбегінің шығысын және Финляндияны қамтиды, ал платформаның батыс бөлігі Ресей аумағына сәйкес келеді. Мұнда цокольдік жазықтар, үстірттер және қабатты жазықтар кең таралған.
Қытай платформасы
Кембрийге дейінгі іргетаста қатпарлы-дөңбекті құрылымдар мен дөңбекті платформалар дамыған; кей жерлерде олар аккумулятивті ойпатты жазықтармен және үстірттермен алмасады.
Мұзданудың рельефке әсері және су нысандарының таралуы
Солтүстік Еуропадағы рельефтің маңызды бөлігін соңғы мұздану қалыптастырды. Балтық кристалды қалқаны мұздану орталығына жақын орналасқандықтан және неоген–төрттік дәуірде жарылым үдерістері күшейгендіктен, бұл аймақта мұздықтың қырып-жонуына тән экзарациялық пішіндер кең таралған.
Балтық қалқанының шеткі бөліктерінде және Орталық Еуропа жазығында мұздық-аккумулятивті пішіндер кездеседі: мореналық үйінділер, оздар және басқа да жинақталу формалары. Ал Балтық пен Солтүстік теңіз жағалауларында мұзданудан кейінгі теңіз трансгрессияларымен байланысты аккумулятивті жағалаулық жазықтар қалыптасқан.
Нәтиже
- Мұздық қалыптастырған ойыстар мен шұңқырлар көлдердің жиі орналасуына қолайлы орта жасайды.
- Жағалаулық аккумулятивті жазықтар лагуналар, батпақтар және сағалық аймақтардың дамуына ықпал етеді.
- Жарылымдар мен тектоникалық ойыстар өзен аңғарларының бағытына және су торабының құрылымына әсер етеді.
Платформалардағы рельеф типтері: мысалдар
Қытай платформасы аясында
- Орташа биікті эпиплатформалық тау массивтері: Шаньдун түбегі, Солтүстік Корея таулары.
- Төмен аккумулятивті жазықтар: Орталық Маньчжурия, Солтүстік Қытай жазығы.
- Биік қыратты аймақтар: Ордос, Қашғария.
Аравия және Үндістан платформалары
Бұл платформаларда эпиплатформалық дөңбекті таулар жиі ұшырасады. Аравияда олар батыс және оңтүстік-батыста асимметриялы ежелгі дөңбектер түрінде байқалады. Үндістанда мұндай рельеф Батыс және Шығыс Гаттардың кей бөліктеріне тән, ал қалған аумақты цокольдік жазықтар жүйесі құрайды.
Үндістанның солтүстік-батысында ежелгі іргетас үстін бор–палеоген дәуірінде түзілген базальт жамылғысы жапқан. Аравияның шығысы мен батысында шөгінді жыныстардың қалың жамылғысы таралып, горизонталь және еңкіш жазықтар мен қыраттар басым келеді.
Климат пен мүсін түзуші үдерістер
Платформалардың орналасуына қарай флювиальді (өзендік) және аридті (қуаң аймақтық) морфомүсіндер басым болады. Кей өңірлерде, мысалы Аравияда, ежелгі флювиальді пішіндер де сақталған.
Палеозой құрылымдары: Еуропа мен Азиядағы мозаикалы рельеф
Палеозой жыныстары ТМД аумағында Орал тау жүйесінде және Батыс Сібір плитасында кең таралған. Ал шетелдік Еуразияда ерте және кеш палеозой құрылымдары Еуропаның орталық және солтүстік бөліктерінде, сондай-ақ Орталық және Шығыс Азияда кездеседі. Бұл аймақтарда жазық және таулы рельеф қатар дамыған.
Жер бедерінің қалыптасуында денудация (теңгерілу) мен аккумуляция үдерістері, сондай-ақ неоген–антропоген дәуіріндегі тектоникалық белсенділіктің артуы маңызды рөл атқарды.
Еуропадағы көтерілулер мен ойыстар
Еуропадағы көтерілулердің бірі Скандинавия таулы үстіртімен байланысты; ол каледон қатпарлығы негізінде қалыптасқан. Пиреней түбегіндегі Иберия және Кантабр таулары, сондай-ақ Галисия массиві күрделі рельефімен ерекшеленеді.
Орталық Еуропада Британ аралдарынан Орталық Польшаға дейінгі аралықта тектоникалық белсенділік баяу жүргендіктен, биіктігі онша үлкен емес инверсиялық массивтер (Бретонь қыраты, Корнуолл массиві, Силез қыраты) және жекелеген дөңбекті таулар (Гарц, Рудалы Судеттер, Вогез, Шварцвальд, Орталық массивтің көп бөлігі) қалыптасқан. Кей жерлерде биік көтерілген пенеплендер таулы қыраттардың дамуына негіз болды (Рейн таулары, Орталық массивтің солтүстігі).
Таулы массивтер ойпаттармен алмасып отырады: төмен түскен учаскелер кей кезеңдерде су астында қалып, кейін қайтадан құрғаған. Париж бассейні, Оңтүстік-Шығыс Англия, Шваб–Франк баспалдақ өлкесі, Тюрингия бассейні көлбеу жазықты куэстті рельефті қалыптастырады.
Аккумулятивті жазықтардың мысалдары
Қабатты-аккумулятивті жазықтарға Аквитания бассейні (Гарон ойпаты), Луара және Фландрия ойпаттары, сондай-ақ Орта Иран жазығы жатады. Ал грабендердің түбін шағын аккумулятивті жазықтар алып жатыр (Жоғарғы Рейн жазығы, Вогез бен Шварцвальд аралығы).
Орталық және Шығыс Азия: неоген–антропоген белсенділігі және биік таулар
Азияда палеозойлық қабатты құрылымдар неоген–антропоген дәуірінде қарқынды белсенділеніп, нәтижесінде биік қабатты-дөңбекті және эпиплатформалық таулар қалыптасты. Бұған Моңғол Алтайы, Тянь-Шань, Кунь-Лунь және оның солтүстік тармақтары (Алтынтағ және т.б.) жатады.
Орталық Азия тауларының орташа биіктігі шамамен 3–4,5 мың м, ал жекелеген шыңдары 6–7 мың м-ге дейін көтеріледі. Рельефте ежелгі тегістелу беттері айқын байқалады. Тектоникалық қозғалыстар мен эрозия әсерінен тауаралық шұңқырлар қалыптасқан.
4 мың м-ге дейінгі биіктіктерде ежелгі және қазіргі таулық-мұздық және нивалдық пішіндер таралған. Бұл, өз кезегінде, өзендердің бастау аймақтарын, мұздық көлдерді және ағынның маусымдық режимін айқындайды.
Шығыс Азиядағы таулар мен ойыстар
Азияның шығысында орташа және аласа қабатты-дөңбекті таулар кең таралған: Үлкен және Кіші Хинган, Оңтүстік Қытай таулары. Шығыс Азиядағы маңызды жоталардың бірі — Циньлин, ол Кунь-Луньнің орографиялық әрі тектоникалық жалғасы саналады. Герцин қатпарлығы аясындағы төмен орналасқан учаскелерде аккумулятивті жазықтар мен ойыстар дамыған (мысалы, Жоңғар қазаншұңқыры, Үлкен көлдер шұңқыры).
Қатпарлы белдеулер және табиғи ресурстар
Шетелдік Еуропадағы палеозой қатпарлықтары түрлі түсті және сирек металдарға бай (мырыш, қорғасын, сынап, уран). Герцин қатпарлықтары аумағында ірі таскөмір алаптары да қалыптасқан (Силезия, Рур және Солтүстік-Шығыс Азияның бірқатар кен орындары).
Альпі–Гималай және Тынық мұхиттық белдеулер: ең жас және ең белсенді аймақтар
Еуразияның оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін мезокайнозой қатпарлы аймақтары алып жатыр. Үндіқытайдың көп бөлігі (Малакка түбегін қоса), Тибет қыратының оңтүстігі және Қарақорым неоген–антропоген дәуірінде тектоникалық белсенділеніп, биік тау жүйелерінің қалыптасуына әкелді. Әсіресе Қарақорым мен Тибеттің оңтүстігінде көтерілулер күшті болды: бұл өңірлер Жер шарындағы ең биік таулар қатарына жатады және әлі де даму үстінде.
Альпі–Гималай белдеуі
Үндіқытай аймағының мезозойлық қатпарлы құрылымдарының шекарасы бүкіл Еуразияға созылатын Альпі–Гималай белдеуін құрайды: батыста Пиреней түбегінен бастап, оңтүстік-шығыста Зонд аралдарына дейін. Белдеудің батыс тармақтарына Пиреней, Андалуз таулары, Альпі, Карпат, Апеннин, Балқан таулары, сондай-ақ Азияалды таулары (Кіші Азия, Армян, Иран), Гиндукуш және Гималай жатады.
Оңтүстік Еуропа мен оңтүстік-батыс Азияда ежелгі кристалды жыныстар мен шөгінді кешендерден құралған альпілік антиклинорийлер биік және аса биік жоталарды түзеді (Альпі, Пиреней, Эльбрус, Загрос, Гиндукуш, Гималай).
Тынық мұхиттық тектоникалық белдеу
Азияның оңтүстік-шығыс және шығыс аралдық шеттері Тынық мұхиттық белдеуге кіреді. Мұнда кеш кайнозойлық қатпарлану тән: Суматра, Калимантан, Тайвань, Хоккайдо, Сахалин, Камчатка сияқты аймақтарда орташа биікті қабатты-дөңбекті таулы құрылымдар дамыған.
Тынық мұхит жағынан қазіргі геосинклинальді белдеу жалғасып, Азияны мұхиттың орталық бөлігінен бөліп тұрады. Бұл аймақта аралдық доғалар, геосинклинальді шұңғымалар және шеткі теңіздердің терең ойыстары кең таралған. Белдеу жоғары сейсмикалық және қарқынды вулкандық әрекетімен ерекшеленеді: Жапон, Филиппин, Ява аралдарында сөнген және сөнбеген жанартаулардың шыңдары жер бедерінің ең биік бөліктерін құрайды. Вулкандық текті аралдар да жиі кездеседі (Рюкю, Зонд аралдарының кей бөлігі және т.б.).
Қорытынды
Еуразияның жер бедері платформалық жазықтардан бастап ең жас қатпарлы тау жүйелеріне дейінгі кең ауқымды қамтиды. Мұздану, теңіз трансгрессиялары, аридті жағдайлар және неоген–антропоген дәуіріндегі тектоникалық белсенділік құрлықтың қазіргі келбетін қалыптастырып қана қоймай, су объектілерінің орналасуын да айқындайды: көлдердің шоғырлануы, өзен торының бағыты, жағалаулық аккумулятивті аймақтардың дамуы және мұздықтық қоректену режимдері соның нақты көрінісі.