Амазонияның солтүстік жағалауы бойында
Амазонка ойпатының табиғи ерекшеліктері
Амазонка ойпаты — ылғалды экваторлық белдеуде жатқан, кең әрі жалпақ жазық. Оның басым бөлігін гилея (мәңгіжасыл ылғалды тропиктік орман) жамылғысы жауып жатады. Көп аумақта күлгін-қызыл реңкті латеритті топырақтар таралған. Дегенмен классикалық экваторлық ландшафттар көбіне Батыс Амазонияға тән, ал Шығыс Амазония көрші табиғи облыстардың ықпалына ұшырап, өтпелі субэкваторлық белгілерді көбірек көрсетеді.
Негізгі айырмашылық
Батыс Амазония — ылғалды экваторлық ландшафттың классикалық үлгісі.
Шығыс Амазония — жауын-шашынның маусымдық ауытқуы айқынырақ, саванналық және сирек орманды учаскелер араласады.
Климаттық өзек
Жыл бойы жылы ауа массаларының ықпалы сақталады, алайда шығыс бөлікте қуаңшылық кезеңі байқалып, экожүйелердің құрылымына тікелей әсер етеді.
Батыс Амазония: ылғал мен өзен торының үстемдігі
Батыс Амазонияда ойыс ең кең әрі терең келеді: қыраттар арасындағы ойпаттың ені кей жерлерде 1300 км-ге дейін жетеді. Мұнда экваторлық ауа жыл бойы үстем болып, жауын-шашын мөлшері жылына 3000–3500 мм шамасында. Жиі әрі мол сулы өзен торы мен кең ормандар булануды күшейтіп, ылғал айналымын тұрақтандырады.
Амазонка алабы өзендерінің қоректенуі мен тасқыны
- Бастау көздерінің едәуір бөлігі Андылардан басталады.
- Қоректенуі аралас: мұздық-қар және жауын-шашын сулары.
- Сол жақ салаларында тасқын көбіне сәуір–маусым аралығында, оң жақ салаларында желтоқсан–ақпан кезеңінде күшейеді.
Аллювий, ирелең арналар және жайылма әлемі
Андылық бастаулар өзімен бірге қатты материалдардың мол мөлшерін алып келеді. Соның нәтижесінде өзендер жайылмаға шыққанда ағысы баяулап, аңғарларын тереңдетіп әрі кеңейтеді. Кейбір өзендер (мысалы, Журуа мен Пурус) әлемдегі ең ирелең өзендердің қатарына жатады. Су құрамындағы лай мен қалқыма бөлшектер көп болғандықтан, мұндай ағындар жиі «ақ өзендер» деп сипатталады.
Бифуркация құбылысы
Жер бедерінің тегістелуі мен су ағынының ерекшеліктері өзендердің кей бөліктерінде арнаның тармақталып бөлінуіне әкеледі. Кей аймақтарда мұндай тармақталған белдеу 600 км ұзындыққа және 100 км енге дейін созылады (мысалы, Амазонка мен Жапура аралығы).
Жайылмалардың ауқымы
Тасқын кезінде Бразилия аумағында су басатын алқаптардың ауданы 64 400 км²-ге дейін жетуі мүмкін. Төмен жайылмалар бірнеше ай бойы су астында қалады.
Игапо, варзеа және терра фирма: өсімдік жамылғысының үш белдеуі
Амазония ормандарының құрылымы су режимімен тығыз байланысты. Су басу ұзақтығына қарай жайылма ормандары мен суға батпайтын ормандар айқын ажыратылады.
Игапо (као-игапо)
Ұзақ уақыт су астында қалатын, батпақтанған аллювийлі топырақта қалыптасатын жайылма орманы. Түрлік құрамы салыстырмалы түрде кедейлеу. Мұнда кеуек тамырлы өсімдіктер, соның ішінде имбабуа (Cecropia paraensis) жиі кездеседі. Су өсімдіктерінен виктория регия (Victoria regia) тән.
Варзеа
Қысқа мерзімді тасқын әсер ететін жайылма орманы. Ағаштары биік (шамамен 40–45 м дейін), игапоға қарағанда қалың әрі бай келеді. Тән түрлердің бірі — сейба (Ceiba pentandra) (капок талшығын береді), сондай-ақ фикустар, цедрела, әртүрлі пальмалар және бағалы сүрек беретін ағаштар.
Терра фирма
Су баспайтын «қатты жерлер». Мұнда гилеяның ең көне типтерінің бірі сақталған. Өсімдіктері алуан түрлі: сүтті шырынды ағаштар, май мен белокқа бай бразилия жаңғағы, махагон (Swietenia), каучуконос Castilloa elastica және басқа түрлер таралған. Эпифиттер өте көп: бір ағашта ондаған түр қатар тіршілік ете алады.
Топырақ: латериттену және шайылу
Тұрақты жоғары температура (орташа айлық 24–27°С), мол ылғал (ең «қуаң» айларда да 120–150 мм) және микроорганизмдердің белсенділігі топырақ түзілу үдерісін қарқындатады. Тұрақты шайылу нәтижесінде топырақ қышқыл реакцияға бейім болады: жоғарғы қабат ашықтау реңкке ие болса, темір мен алюминий қосылыстары төменгі горизонттарға жылжып, сарғыш-қызыл түсті латеритті қабаттарды қалыптастырады. Жоғарғы горизонтта кварц құмдары жиі кездеседі.
Жануарлар дүниесі: ағаш пен суға бейімделу
Гилея фаунасы көбіне ағаштарда тіршілік етуге немесе су ортасына бейімделуге мәжбүр. Сондықтан Батыс Амазонияда тізбек құйрықты және ағашта қозғалуға икемді жануарлар көп.
Негізгі топтар
Сүтқоректілер
Кеңмұрынды маймылдар (капуциндер, өрмекшітәрізділер, жылауықтар), жалқаулар, опоссумдар, тізбек құйрықты кеміргіштер. Жыртқыштардан ягуар, ягуарунди, пума, оцелот жиі ағашта жүруге бейім.
Бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділер
Сүрек бақалар, «тірі лиана» секілді жыландар, тасбақалар мен кесірткелер кең таралған. Өзендерде каймандар мен аллигаторлар кездеседі.
Балықтар
Пиранья, ұзындығы 5 м-ге дейін жететін арапайма және мыңдаған басқа түрлер. Амазония тұщы су фаунасының әлемдік қорының елеулі бөлігін құрайды.
Құстар мен бунақденелілер
Гарпиядан бастап калибриге дейін, тотықұстар, тукандар, танагралар, гоациндер. Сонымен қатар өрмекшілер мен жәндіктердің мыңдаған түрі тіршілік етеді.
Халық және шаруашылық
Амазонияның көптеген бөліктері ұзақ уақыт бойы аз игерілген аймақ саналады. Абориген халықтар (үндістер) аңшылықпен, балық аулаумен және дәстүрлі егіншілікпен айналысады. Кей өңірлерде орман шаруашылығы мен қоныстанушы жұмысшылардың қызметі дамыған.
Шығыс Амазония: маусымдық құрғақтық және геологиялық әркелкілік
Шығыс Амазония Батыс Амазониямен шамалас ендіктерде орналасқанымен, мұнда температура сәл жоғары әрі бірқалыпты (26–28°С). Алайда жауын-шашын режимі маусымдық: маусымнан қыркүйекке дейін қуаңшылық кезеңі айқын сезіледі. Өзендердің режимі тұрақсыздау, ағысы кей тұстарда шоңғалдармен үзіледі; гилея массивтерінің арасында саванна мен сирек орман учаскелері араласады.
Тектоникалық негіз
Шығыс бөлік кең синеклизада емес, тарлау тектоникалық ойпатта жатыр. Екі таулы қыраттың кристалдық фундаменті және оларды көмкеретін қабаттар өзендердегі шоңғалдар маңында байқалады.
Өзендердің тереңдігі мен «қара сулар»
Кей учаскелерде арна тереңдігі өте жоғары: Амазонка Обидус маңында шамамен 90 м-ге дейін жетеді. Кристалдық немесе құмтасты жыралардан ағатын өзендер мөлдір әрі қаралау түсті болуы мүмкін, сондықтан «қара өзендер» (риу-негру типі) деп аталады.
Қуаңшылықтың салдары
Оңтүстік-шығыс пассаттарының ықпалы күшейетін кезеңде жауын-шашын күрт азаяды. Қуаңшылық соңына қарай тәуліктік температура амплитудасы 12°С-қа дейін жетуі мүмкін. Климатты жалпы алғанда субэкваторлық түрге жатқызуға болады.
Топырақ пен өсімдік: алуандықтың себептері
Шығыс Амазонияда топырақ-өсімдік жамылғысы Батыспен салыстырғанда алуан түрлі. Бұған жауын-шашынның біркелкі түспеуі және геологиялық құрылымның әркелкілігі әсер етеді. Құмтасты грунттар су өткізгіш болғанымен, жер асты сулары жиі кедей келеді, сондықтан қуаңшылықта мәңгіжасыл гилея әрдайым жеткілікті ылғал ала бермейді. Сонымен қатар өтпелі ылғалдылық пен нөсерлік ағындар тығыз конкрециялық қабаттардың қалыптасуына ықпал етеді (мысалы, Амапа аумағындағы темірлі-марганецті қабаттар).
Қуаңшылық кезінде жоғарғы ярустардағы көптеген ағаштар жапырағын түсіреді. Солтүстік жағалау бойында, әсіресе Риу-Негру сағасынан шығысқа қарай сирек ормандар, пальма саванналарының дақтары, бұталы немесе шөптесін саванналар кездеседі.
Фауна және ландшафттағы ашық кеңістік белгілері
Сирек орман мен саванналық учаскелерде ашық кеңістікке бейім жануарлар жиірек ұшырасады: бұғылар, ұсақ сауытты аңдар, орташа құмырсқа жегіштер және т.б. Мұндай ландшафттарда термиттердің сазды құрылыстары да көптеп байқалады.
Амазонка сағасы және теңіз толқынының әсері
Ойпаттың шығыс бөлігінде Амазонка арнасы аса қуатты: кей жерлерде ені ондаған шақырымға жетеді. Негізгі оң жақ салалардың жазғы тасқын сулары келгенде төменгі ағыста қаңтардан маусымға дейін су деңгейі едәуір көтеріледі. Бұл көтерілулерге теңіз толқындарының да әсері бар: олардың ықпалы өзен бойымен 1400 км-ге дейін таралуы мүмкін.
Саға маңындағы тайыз аймақтарда толқындық құбылыстар қатты екпінмен өтіп, дыбысы бірнеше шақырымнан естілетін үйірінді толқындар тудырады. Жағалаудағы мангр өсімдіктері тек мұхит маңында ғана емес, өзеннің төменгі ағыстарында да кең таралған.
Қорытынды
Амазонка ойпаты табиғатының тұтастығын ылғалдың молдығы мен әлемдегі ең ірі өзен жүйесінің динамикасы айқындайды. Батыс бөлікте экваторлық ылғалдылық тұрақты болып, жайылма ормандары мен терра фирма гилеясы кең таралса, шығыс бөлікте маусымдық қуаңшылық пен геологиялық әркелкілік ландшафттардың мозаикалылығын күшейтеді. Осы айырмашылықтар Амазонияны Жер шарындағы ең күрделі әрі ең бай табиғи аймақтардың біріне айналдырады.