Қазақстанда алғашқылардың бірі болып экономиканың мемлекеттік емес секторы қызметкерлерінің мүдделерін білдірген тәуелсіз кәсіподақтар пайда бола бастады
Азаматтық қоғамның қалыптасуына бастау болған кезең
Қазақстан Республикасында азаматтық қоғамның қалыптасуы мен дамуы 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында басталған экономикалық, әлеуметтік және саяси реформалармен тығыз байланысты. Бұл өзгерістер әртүрлі әлеуметтік топтардың құқықтары мен мүдделерін қорғау қажеттілігін күшейтіп, қоғамдық бірлестіктердің құрылуын ынталандырды.
Жаңа ұйымдық формалар
Алғашқылардың қатарында экономиканың мемлекеттік емес секторында жұмыс істейтін қызметкерлердің мүдделерін білдіретін тәуелсіз кәсіподақтар пайда болды.
Институциялану қарқыны
Бұқаралық ақпарат құралдары, қоғамдық және діни бірлестіктер, сондай-ақ саяси партиялар белсенді түрде институциялана бастады.
Азаматтық сана-сезімнің айқын көрінісі
«Невада – Семей» қоғамдық қозғалысы азаматтық белсенділіктің ең жарқын мысалдарының бірі болды. Қозғалыс ядролық полигондарды жабу міндетін алға қойып, қоғамдық пікірді жұмылдыру арқылы маңызды қоғамдық мақсаттың орындалуына ықпал етті.
Құқықтық негіз және алғашқы ұйымдар толқыны
Азаматтық қоғам институттарын белгілі бір деңгейде дамытуға мемлекеттің осы үдеріс үшін саяси, құқықтық және өзге де жағдайлар жасауға бағытталған қызметі әсер етті. 1991 жылғы 27 маусымда Қазақ КСР-індегі қоғамдық бірлестіктер туралы заң қабылданып, қоғамдық ұйымдардың қалыптасуына құқықтық алаң ашылды.
Пайда болған ұйымдар мен қозғалыстар (таңдамалы тізім)
- Қазақстанның халық конгресі
- «Алаш» партиясы
- Қазақстанның социал-демократиялық партиясы (ҚСДП)
- Қазақстанның социалистік партиясы
- Қазақстанның республикалық партиясы
- «Лад» республикалық славян қозғалысы
- «Азат» Қазақстанның азаматтық қозғалысы
- «Мемориал» қоғамдық-ағарту қоғамының филиалы
- Алматы-Хельсинки тобы
- «Бірлік» қозғалысы
- «Әділет» тарихи-ағарту қоғамы
- «Поколение» зейнеткерлер қозғалысы
Коалициялық форматтың пайда болуы
1990 жылдардың басында Әлеуметтік қорғау коалициясы құрылды. Оның құрамына 28 ұйым, партия және қозғалыс кіріп, қоғамдық маңызы жоғары проблемаларды талқылау және оларды шоғырланған негізде шешу тетіктерін іздестіру үшін бірлескен жұмыс жүргізді.
Әлеуметтік әріптестік және жаңа конституциялық кезең
Үшжақты комиссия (1994)
1994 жылғы желтоқсанда Президенттің әлеуметтік-экономикалық және еңбек қатынастары саласындағы әлеуметтік әріптестік жөніндегі республикалық үшжақты комиссия құру туралы қаулысы сындарлы үшжақты қатынастарды дамытуға және әлеуметтік әріптестік жүйесін қалыптастыруға бастау берді.
Құқықтық өрістің кеңеюі (1995–1996)
1995 жылғы Конституцияның, сондай-ақ 1996 жылы «Қоғамдық бірлестіктер туралы» және «Саяси партиялар туралы» заңдардың қабылдануы партиялар мен қозғалыстардың жұмыс істеуі үшін құқықтық негізді күшейтті.
Этносаралық келісімнің рөлі
Қазақстан халқы Ассамблеясына біріккен ұлттық мәдени орталықтардың белсенді дамуы этносаралық келісімді нығайтты. Бұл келісім елдегі реформаларды ілгерілетуді қамтамасыз еткен маңызды іргетасқа айналды.
1990 жылдардың соңы: кәсібилену, БАҚ және партиялық құрылыс
1990 жылдардың соңы азаматтық институттар қызметінің кәсібиленуімен ерекшеленді. Бұл қоғамдық проблемаларды, қажеттіліктер мен мұқтаждықтарды шешу тиімділігін арттыруға мүмкіндік берді. Сонымен қатар БАҚ нарығында да сапалық өзгерістер жүрді: баспа кәсіпорындарын мемлекет иелігінен шығару және мемлекеттік қаржыландыру мен дотациялардан мемлекеттік ақпараттық саясатты іске асыратын мемлекеттік тапсырыс моделіне көшу орын алды.
Партиялық тізімдердің енгізілуі (1998)
1998 жылғы 7 қазанда Парламент Конституцияға сайлау жүйесіне партиялық тізімдер бойынша сайлауды енгізуді көздейтін өзгерістер мен толықтырулар енгізді. Бұл қадам партиялық құрылыс үдерісін жеделдетті.
1998–1999 жж. құрылған партиялар (таңдамалы)
- Қазақстанның азаматтық партиясы
- Қазақстанның Республикалық халықтық партиясы
- Азамат демократиялық партиясы
- Қазақстанның аграрлық партиясы
- «Отан» республикалық саяси партиясы
- Қазақстан әйелдерінің демократиялық партиясы
- «Руханият» партиясы
- «Алаш» Қазақстанның ұлттық партиясы
Осы кезеңде Парламентте партиялық фракциялар да қалыптаса бастады.
Өңірлік ҮЕҰ инфрақұрылымы (1999)
1999 жылы іс жүзінде барлық өңірлерде ҮЕҰ-дың ақпараттық орталықтары ашылды. Олардың негізгі міндеті — өңірлік үкіметтік емес ұйымдармен өзара іс-қимыл жасау, консультативтік көмек көрсету, ақпараттық және әдістемелік қолдау ұсыну.
2000 жылдар: ҮЕҰ қолдау саясаты және қоғамдық диалог
Мемлекеттік деңгейдегі тапсырмалар (2000)
2000 жылғы қазанда Президенттің «Еркін де еңселі әрі қауіпсіз қоғамға» атты Жолдауында Үкіметке халықтың әртүрлі топтарының мүдделерін іске асырудағы рөлі артып келе жатқан үкіметтік емес ұйымдарды дамытуға жағдай жасау жөнінде алғашқы тапсырмалар берілді.
Конфедерацияның құрылуы (2000)
Мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл тетіктерін қалыптастыру мақсатында ҮЕҰ күш-жігерін шоғырландыратын Қазақстанның үкіметтік емес ұйымдарының конфедерациясы құрылды.
Әлеуметтік әріптестік туралы заң (2000)
2000 жылғы желтоқсанда қабылданған «Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік әріптестік туралы» заң атқарушы билік өкілдері, жұмыс берушілер және жұмыскерлер бірлестіктері арасындағы мүдделерді келісуді мемлекеттік саясат деңгейіне көтерді.
Институционалдық қолдау пакеті (2001–2003)
- 2001: «Коммерциялық емес ұйымдар туралы» заң қабылданды.
- 2002: «Үкіметтік емес ұйымдарды мемлекеттік қолдау тұжырымдамасы» бекітілді.
- 2003: ҮЕҰ-ды мемлекеттік қолдаудың 2003–2005 жылдарға арналған бағдарламасы қабылданып, өңірлік бағдарламалар әзірленді.
Дінаралық үнқатысу және қоғамдық алаңдар (2003)
2003 жылы Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің бірінші съезі өтіп, әртүрлі конфессия өкілдері мен көрнекті дін қайраткерлері қатысты. «Бейбітшілік пен келісім» декларациясы қабылданып, Бейбітшілік пен тұрақтылық форумы құрылды.
Азаматтық форумдар (2003, 2005)
2003 жылы Президент Н.Ә. Назарбаевтың қатысуымен бірінші Азаматтық форум өтті. Бұл үкіметтік емес сектордың саяси тұрғыдан танылуын айқындап, азаматтық қоғам институттары мен мемлекеттік органдар арасындағы өзара іс-қимылдың жүйелі тетіктеріне жол ашты.
2005 жылғы екінші Азаматтық форум бизнес-қауымдастықтарды қоғамдық өмірге тартуға ықпал етіп, билік–қоғам серіктестігінің тұрақты алаңдарын кеңейтті.
Мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс (2005)
2005 жылғы сәуірде «Мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс туралы» заң қабылданып, мемлекеттік органдар мен ҮЕҰ арасындағы өзара қатынастардың жаңа жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік берді.
Саяси жүйедегі сапалық өзгерістер (2002 және кейінгі кезең)
2002 жылғы шілдеде қабылданып, күшіне енген «Саяси партиялар туралы» заң партиялық жүйеде әрі қарай құрылымдық өзгерістерге алып келді. Сонымен қатар 2003–2005 жылдары азаматтық қоғамды демократияландыру және дамыту жөнінде ұсыныстар әзірлеумен тұрақты жұмыс істейтін кеңес пен Президент жанындағы ұлттық комиссия айналысты.
2006 жылғы наурызда демократиялық реформалар бағдарламасын әзірлеу және нақтылау жөніндегі мемлекеттік комиссия құрылып, оның жұмысына саяси партиялар мен қоғамдық бірлестіктер өкілдері тартылды.
Қазіргі көрініс: институттар ауқымы және өсу нүктелері
Өткен жылдар ішінде Қазақстанда азаматтық қоғам институттары — саяси партиялар, коммерциялық емес (үкіметтік емес) ұйымдар, кәсіподақтар, ұлттық-мәдени бірлестіктер, мемлекеттік емес БАҚ және жалпы мемлекеттік емес секторды білдіретін өзге де құрылымдар қалыптасып, қазір қарқынды дамып келеді.
Ресми тіркелген құрылымдар (деректер мәтіндегі көрсеткіштер бойынша)
- Саяси партия
- 12
- ҮЕҰ
- 5820
- Қоғамдық қор
- 3340
- Заңды тұлғалар қауымдастығы
- 1072
- Ұлттық-мәдени бірлестік
- 471
- Діни бірлестік
- 3340
- БАҚ
- 6646
40-тан астам конфессия мен деноминация
Түрлі меншік нысанында
Маңыз және өзекті мәселелер
Азаматтық қоғам институттары елді одан әрі демократияландырудың маңызды ресурсына айналды. Сонымен бірге, қоғамда азаматтық қоғамның кейінгі өсуіне ғана емес, Қазақстанды жаһандық үдерістерге барған сайын көбірек тартып отырған жаңа сын-қатерлерге де байланысты бірқатар проблемалар байқала бастады. Бұл мәселелер азаматтық қоғамның үйлесімді дамуын тежеп, әр бағыт бойынша өзіне тән ерекшеліктерімен сипатталады және жүйелі шешімдерді талап етеді.