Фирма стратегиясы және бәсекелестігі
Халықаралық сауданың экономикалық рөлі
Халықаралық сауда бүгінгі таңда елдердің өндірісін дамытып, қолда бар ресурстарды тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Нәтижесінде тауарлар мен қызметтердің көлемі ұлғайып, халықтың әл-ауқаты артады.
ХХ ғасырдың екінші жартысында әлемдік сауданың орташа жылдық өсімі әлемдік жалпы ішкі өнімнің өсу қарқынынан шамамен 1,5 есе жоғары болды. Бұл әлемдік нарықтың рөлі артқанын, елдер арасындағы байланыс күшейгенін және халықаралық еңбек бөлінісінің тереңдегенін көрсетеді.
Пайдасы
Іскерлік белсенділікті жандандырып, әртүрлі елдердің экономикалық дамуын теңестіруге ықпал етеді.
Тәуекелі
Халықаралық айырбасқа тәуелділікті күшейтеді және қатаң бәсекеге бейімделуді талап етеді.
Сондықтан сыртқы сауда бір мезгілде экономикалық өсудің қуатты факторы бола отырып, елдің сыртқы нарықтарға тәуелділігін де арттырады. Осы тұрғыдан алғанда сыртқы саудадағы кез келген негізсіз шектеу экономикалық дамуға кері әсер етуі мүмкін.
Сыртқы сауда ұғымы және оны мемлекеттік реттеу
Сыртқы сауда — бір елдің тауарлары мен қызметтерін басқа елдің еркін айырбасталатын валютасына немесе жалпыға ортақ өзге құндылықтарға айырбастауы. Мұнда екі негізгі құрамдас бөлік бар: экспорт және импорт.
Сыртқы сауда саясаты — экспорттық-импорттық операцияларды реттеуге және мемлекет ұстанған даму стратегиясы аясында олардың экономикалық тиімділігін арттыруға бағытталған мемлекеттік ықпал ету шараларының жиынтығы.
Неге реттеу қажет?
- Ұлттық өндірушілердің бәсекеге қабілеттілігін көтеру.
- Нарықтық үлесті сақтау және сыртқы күйзелістерге төзімділікті арттыру.
- Экономикалық өсім мен құрылымдық өзгерістерді қолдау.
Классикалық көзқарас: Смит пен Рикардо
Сыртқы сауда — экономикалық ғылымдағы ең көне әрі даулы тақырыптардың бірі. Адам Смит, Давид Рикардо және Джон Стюарт Мил сияқты классиктердің идеялары бүгінге дейін маңызын жоғалтқан жоқ.
Адам Смит: абсолюттік артықшылық
Адам Смиттің ойынша, егер басқа мемлекет белгілі бір тауарды бізге қарағанда арзанырақ жеткізе алса, онда сол тауарды өзіміз өндірмей, импорттау тиімді. Оның 1776 жылғы еңбегінде халықтар байлығының негізі ретінде еңбек бөлінісі көрсетілді: халықаралық еңбек бөлінісіне белсенді қатысатын елдер пайда табады.
Смит меркантилистерге қарсы уәж айтты: байлықтың көзі экспорттан алтын-күмістің ағылуы емес, елдің өз табиғи және өндірістік артықшылықтарын ұтымды пайдаланып, саудаға кірігуі.
Давид Рикардо: салыстырмалы артықшылық
Тәжірибеде барлық ел бірдей абсолюттік артықшылыққа ие бола бермейді. Кейбір елдер ресурстар тапшылығына немесе еңбек өнімділігінің төмендігіне байланысты тауарды жоғары шығынмен өндіреді. Осы қайшылықты Рикардоның салыстырмалы артықшылық тұжырымдамасы түсіндірді: ел басқа елдермен салыстырғанда қай өнімді салыстырмалы түрде төмен шығынмен өндірсе, сол өнімді экспорттауға маманданады.
Дегенмен классикалық модель көбіне еңбек шығыны сияқты бір факторға сүйеніп, толық мамандануды болжам ретінде қарастыратын статикалық сипатқа ие болды.
Хекшер–Олин: факторлық пропорциялар және неоклассикалық қорытындылар
Рикардо моделін швед экономистері Э. Хекшер мен Б. Олин жетілдіріп, халықаралық мамандануға өндіріс факторларымен қамтамасыз етілу айырмашылығы әсер ететінін көрсетті. Негізгі факторлар: жер, еңбек, капитал.
Факторлық қамтамасыз ету теориясы бойынша капиталға бай елдер капиталды интенсивті пайдаланатын тауарларды өндіруге бейім болады, ал жер мен еңбекті көп қажет ететін өнімдерді импорттауы мүмкін. Бұл тәсіл дамушы елдерді көбіне жер мен еңбекке сүйенетін бастапқы өнім экспортына итермелейді.
Неоклассикалық модельден шығатын маңызды тұжырымдар
1) Толық мамандану әрдайым міндетті емес
Балама шығындардың өсуі және ішкі шығындар деңгейі толық мамандануға кедергі келтіруі мүмкін.
2) Фактор бағаларының теңесу үрдісі
Халықаралық сауда тауар бағалары арқылы факторлық бағалардың (еңбек ақысы, капитал құны) жақындасуына ықпал етеді.
3) Ішкі қайта бөлу әсері
Мол ресурсқа иелер (сол ресурсты интенсивті пайдаланатын салалар) көбірек ұтады, ал тапшы ресурс иелері салыстырмалы түрде аз ұтады.
4) Экономикалық өсімді ынталандыру
Сауда тауар, білім, идея және технология ағындарын күшейтіп, өндірістің дамуына жағдай жасайды.
Жаңа теориялар: ішкі салалық сауда және динамикалық модельдер
ХХІ ғасыр қарсаңындағы үрдістер еркін сауда мен протекционизм арасындағы пікірталасқа жаңа серпін берді. Соңғы өзгерістерді түсіндіру үшін салыстырмалы артықшылықтармен қатар ауқым әсері, нарық құрылымы және мамандану сияқты факторларға сүйенетін жаңа теориялар қалыптасты.
Дәстүрлі бағыт
Абсолюттік және салыстырмалы артықшылықтарға, сондай-ақ Хекшер–Олиннің факторлық пропорциялар тұжырымдамасына сүйенеді. Бұл тәсіл көбіне дамушы және өтпелі экономикасы бар елдерге тән.
Мұндай негізде салааралық сауда қалыптасады: әлемдік тауар айналымының шамамен ¼ бөлігі.
Жаңа бағыт
Бір саланың әртүрлі тауарларымен сауданы (ішкі салалық сауда) түсіндіреді. Негізгі драйверлер: ауқым әсері, мамандану және өнеркәсіптік кооперация.
Бұл үлгіде дамыған елдер арасындағы сауда басым болып, әлемдік сауданың шамамен 70%-ын құрайды.
Солтүстік–Оңтүстік моделі
Сауда мен өсудің динамикалық теориялары елдердің біркелкі емес дамуын және өндіріс факторларының жинақталуын есепке алады. Мысалы, Солтүстіктің (индустриялы елдердің) капиталмен жақсы қамтамасыз етілуі өндірістің тиімділігін арттырып, бәсекелік артықшылықтарын күшейтеді. Ал Оңтүстіктің өсімі салыстырмалы түрде баяуырақ болуы мүмкін.
Дегенмен кейбір елдер мақсатты мемлекеттік саясат арқылы жоғары білікті еңбек пен капиталды қажет ететін өндірістерге сәтті көшті. Бұған Тайвань, Гонконг, Сингапур және Оңтүстік Корея сияқты «Азия барыстарының» тәжірибесі мысал бола алады.
М. Портер: елдер емес, фирмалар бәсекелеседі
1991 жылы америкалық экономист Майкл Портер «Елдердің бәсекелік артықшылықтары» зерттеуін жариялап, халықаралық сауданы жаңа қырынан талқылады: халықаралық нарықта тікелей бәсекеге түсетін — елдер емес, фирмалар. Сондықтан елдің орнын түсіну үшін фирмалардың артықшылыққа қалай қол жеткізетінін және оны қалай сақтайтынын талдау қажет.
Портердің «ұлттық ромбысы»: 4 параметр
- Факторлық шарттар — ресурстардың болуы ғана емес, оларды жаңадан қалыптастыру және жетілдіру.
- Сұраныс шарттары — ішкі нарық талаптарының сапасы фирманы үздіксіз жаңаруға итермелейді.
- Жақын және қызмет көрсететін салалар — тиімді өндірістік ортаны құрайтын жеткізушілер мен серіктес салалар.
- Фирма стратегиясы және бәсекелестік — басқару, ұйымдық құрылым және ішкі бәсекенің қарқындылығы.
Фактордың «жасалуы»
Портер факторлар тек мұра болып қалмай, өндіріс кеңеюі барысында қалыптасады деп есептеді. Мысалы, Жапониядағы жер тапшылығы ықшам технологиялық процестердің дамуын ынталандырды.
Ішкі бәсекенің маңызы
Күшті ішкі бәсеке фирмаларды тиімділікке, инновацияға және сыртқы нарықтарды белсенді іздеуге мәжбүрлейді. Портер мемлекеттік қамқорлықпен қорғалған монополиялық ұлттық фирмалар көбіне тиімсіз болатынын атап өтті.
Портердің тәсілі 1990-жылдары Австралия, Жаңа Зеландия және АҚШ-та сыртқы саудадағы тауарлардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру бойынша мемлекеттік ұсыныстарды әзірлеуде кең қолданылды.
Экспортты реттеу контексті: стратегиялық таңдаулар және пікірталас
Қазіргі халықаралық сауда қатысушыларының, соның ішінде өтпелі экономикасы бар елдердің алдында ұлттық мүддеге тиімді бағытты таңдау міндеті тұр. Әдетте үш тәсіл талқыланады:
Еркін сауда
Экспортты қолдау және сыртқа бағытталу арқылы нарықты кеңейту, бәсекені күшейту.
Протекционизм
Ішке бағытталу, тарифтер мен шектеулер арқылы импортты отандық өніммен алмастыру.
Аралас тәсіл
Импорт алмастыру мен экспортқа бағытталуды рационалды үйлестіру.
Импорт алмастыру логикасы
Бұл бағытты қолдаушылар дамушы елдер алдымен күнделікті тұтыну тауарларының импортын алмастыратын өнеркәсіпті құрып, кейін күрделірек өндірістерге көшуі керек дейді. Оған уақытша жоғары тарифтер мен импорттық шектеулер көмектеседі деп есептеледі.
Ұзақ мерзімде өндірістік тәжірибе жинақталып, өндіріс шығындары төмендеген соң ғана ішкі бағалар бәсекеге қабілетті деңгейге жетіп, экспорт мүмкіндігі кеңейеді.
Экспортқа бағытталу логикасы
Бұл көзқарас сыртқы сауда өндірістің тиімділігін арттырып, тар ұлттық нарықтан сыйымды сыртқы нарыққа шығуды қамтамасыз етеді дейді. Негізгі идеялар:
- Өндіріс өнімдерінің экспортын ынталандыру индустрияландыруды жеделдетеді.
- Шикізат пен құрал-жабдық импортын ырықтандыру шығындарды азайтады.
- Жалпы ырықтандыру ішкі бәсекені күшейтіп, әлемдік нарықта бәсекеге қабілеттілікті арттырады.
Бұл модельдің тиімділігі Жапония тәжірибесімен, сондай-ақ Оңтүстік Корея, Тайвань, Гонконг, Сингапур сияқты жаңа индустриялы елдердің нәтижелерімен жиі дәлелденеді. Кейін бұл қатарға Индонезия, Малайзия, Тайланд, Филиппин және Қытай мысалдары қосылды.
Тарихи тәжірибе: стратегиялардың ауысуы
ХХ ғасырдың 1950–1960 жылдары Азия, Африка және Латын Америкасы елдерінің бір бөлігі импорт алмастыруға сүйенген индустрияландыруды таңдады. 1960-жылдардың ортасынан бастап экспортты көтермелеуді ұстанған елдердің саны артты. Бұл қатарға Оңтүстік Корея, Тайвань, Сингапур, Гонконг, Тайланд, Бразилия, Чили және Түркия сияқты мемлекеттерді жатқызуға болады.