Жалпылау есімдігі
Есімдіктер туралы қысқаша түсінік
Қазақ тіліндегі есімдіктер табиғаты жағынан ықшам жүйе құрайды: зерттеушілердің пікірінше, жалпы есімдіктердің саны 60–70-тен аспайды. Соған қарамастан, олар сөйлемде мағына мен қызмет тұрғысынан кең қолданылады және синтетикалық пен аналитикалық тәсілдер арқылы жасалады.
Болымсыздық есімдігі
Болымсыздық есімдіктері көбіне еш түбірінің басқа есімдіктермен бірігуі арқылы жасалып, тілде күрделі сөз ретінде қолданылады. Олар болымсыздық мағынаны білдіріп, көбіне жоқ, емес сөздерімен және етістіктің болымсыз түрлерімен тіркеседі.
Мысалдар
- ешкім, ешқашан, ешқандай, ешбір, дәнеңе
Тіркесу үлгілері
Ешкім келген жоқ.
Ешкім келмеді.
Олар ешбір адамды көрген емес.
Грамматикалық ерекшеліктері
Болымсыздық есімдіктері жіктік жалғауларын қабылдамайды.
Олар көптік және тәуелдік жалғауларымен қабаттаса қолданыла алады: біздің ешкімдеріміз жоқ, сендердің ешкімдерің жоқ.
Сөйлемдегі қызметі
Болымсыздық есімдіктері сөйлемде бастауыш, толықтауыш, анықтауыш қызметтерін атқара алады. Мысалы: Ешбірі бүгін болған жоқ (бастауыш); Олар ешбір адамды көрген емес (анықтауыш).
Жалпылау есімдігі
Жалпылау есімдіктері кемінде екі немесе одан да көп затты, құбылысты жинақтап айту үшін қолданылады. Оларға барлық, күллі, барша, бәрі, бар, бүкіл, түгел сияқты сөздер жатады.
Шығу төркіні
бар, бүкіл, күллі сөздері лексикалық жолмен басқа сөз таптарынан ауысқан. Ал бәрі, барлық, барша морфологиялық тәсілмен жасалған.
Мағыналық реңк
бәрі атау тұлғада жиі заттанған (субстантив) ұғымды білдіреді. Қалғандары көбіне аттрибутивтік (сындық) мағынада жұмсалады.
Субстантивтену
Аттрибутивтік қолданыста тұрған жалпылау есімдігі субстантивтенсе, сөйлемде заттық ұғым орнына жүреді.
Грамматикалық ерекшеліктері
- Жалпылау есімдіктері, жалпы алғанда, жіктік жалғауын қабылдамайды.
- Септелген жағдайда көбіне тәуелденіп барып септеледі. Бұл құбылыс негізінен субстантивтенген түрлеріне тән.
- Тәуелденуде айырмашылық бар: бар, барлық, барша жекеше, ортақ тәуелдене береді, ал бүкіл, күллі, бүтін тәуелдік жалғауын қабылдамайды.
- Сөйлемде әр түрлі мүше бола алғанымен, жалпылау есімдіктері пысықтауыш қызметін атқармайды.
Есімдіктердің жасалу жолдары
Есімдіктердің жасалу жолдары басқа сөз таптарына қарағанда күрделі емес. Дегенмен, тілде синтетикалық және аналитикалық тәсілдер тұрақты түрде қолданылады.
1) Түбір күйіндегі көне есімдіктер
Қазіргі тұрғыдан бөлшектеуге келмейтін түбір есімдіктер ертеден қолданылып келе жатқан көне қабатты құрайды: мен, сен, ол, біз, сіз, кім?, не?, қай?, міне, бұл, сол, осы.
2) Лексикалану және кірме негіздер
Тілдің даму барысында кейбір сөздер мағына жағынан өзгеріп, лексикалану арқылы есімдікке айналады. Мысалы: біреу, бүкіл, түгел, бар. Сондай-ақ әр, күллі сияқты сөздер араб-парсы тілдерінен ауысқан.
Дереккөз ретінде тіл білімінде А. Ысқақовтың еңбектерінде бұл құбылыстар атап көрсетіледі.
3) Морфологиялық тәсіл
Кейбір есімдіктер сөз түбіріне элементтер мен формалардың қосылуы арқылы жасалады: мынау, анау (түбірге -у элементінің қосылуы); барлық, барша, қанша, қандай, нешінші, неше.
4) Синтаксистік (аналитикалық) тәсіл
Бірігу және қосарлану арқылы жасалатын есімдіктер де бар:
Бірігу арқылы
бірнеше, кейбіреу, әлдекім, әлдеқалай, ешкім.
Қосарлану арқылы
кімде-кім, қай-қайсы, бірде-бір.
Сөйлемдегі қызметі
Есімдіктер сөйлем құрамында қай сөз табының орнына жүрсе, сол сөз табына тән тұлғалық түрленуге икемделіп, соған сәйкес синтаксистік қызмет атқарады.
Субстантивтік есімдіктер
Көбіне бастауыш және толықтауыш қызметіне бейім.
Аттрибутивтік есімдіктер
Әдетте анықтауыш қызметін атқаруға бейім.
Қорытынды
Болымсыздық есімдіктері (мысалы, ешкім, ешқашан) болымсыздық мәнді білдіріп, жоқ/емес және етістіктің болымсыз тұлғаларымен жиі байланысады. Ал жалпылау есімдіктері (бәрі, барлық, бүкіл, түгел) бірнеше объектіні жинақтап көрсетеді және субстантивтенуіне қарай грамматикалық мінез-құлқы өзгеріп отырады. Жалпы алғанда, қазақ тіліндегі есімдіктер аз санды болғанымен, жасалу тәсілдері мен сөйлемдегі қызметтері жағынан маңызды орын алады.