Нормативтік шығындар

Қорлармен басқару саясаты: мәні және мақсаты

Қорлармен басқару саясаты — кәсіпорынның айналым активтерін басқару жүйесінің маңызды бөлігі. Ол қорлардың қозғалысын тиімді бақылауды қамтамасыз етуге, қызмет көрсетуге кететін шығындарды азайтуға, сондай-ақ тауарлы-материалдық қорлардың (ТМҚ) құрылымы мен жалпы көлемін оңтайландыруға бағытталады.

Саясатты әзірлеудің негізгі қадамдары

Қорларды қалыптастыру мақсаттарын анықтау.
Ағымдағы активтердің негізгі топтары бойынша көлемдерді оңтайландыру.
Алдыңғы кезеңдегі ТМҚ-ны талдау.
Айналым активтері құрамындағы ТМҚ-ның жалпы сомасын оңтайландыру.
Қорлардың қозғалысын бақылаудың тиімді жүйесін құру.
Инфляция жағдайында ТМҚ құнын қаржылық есептілікте дұрыс көрсету.

Жоғары менеджмент тұрғысынан негізгі тепе-теңдік

Қорлармен басқарудың өзегі — екі мақсат арасындағы тепе-теңдікті табу: қорларға байланысты жиынтық шығындарды қысқарту және өндірістік процестің үздіксіздігі мен сенімділігін барынша қамтамасыз ету.

Тұрақсыз экономика жағдайында бастапқы келісімшарттардың орындалмауы немесе қажетті материалдардың уақытылы келмеуі ықтимал. Сондықтан «қор айналымдылығы жоғарылаған сайын жақсы» деген қағида әрдайым абсолютті емес: белгілі бір деңгейде сақтандыру қоры тәуекел шығындарын азайтады.

Тауарлы-материалдық қорларды талдау: кезеңдер және міндеттер

Алдағы кезеңде ТМҚ-ны талдаудың басты міндеті — өндірісті қорлармен қамтамасыз ету деңгейін анықтау және оларды пайдаланудың тиімділігін бағалау.

1-кезең: жалпы көрсеткіштер

ТМҚ сомасы, динамика қарқыны, айналым активтеріндегі үлес салмағы қарастырылады.

2-кезең: құрылым және маусымдылық

Негізгі топтар мен түрлер бөлінісіндегі құрылым зерттеледі, маусымдық ауытқулар айқындалады.

3-кезең: пайдалану тиімділігі

Қорлардың жалпы көлемі және әртүрлі топтар бойынша тиімді қолданылуы бағаланады.

4-кезең: қызмет көрсету шығындары

Қорларды ұстауға байланысты ағымдағы шығындардың құрылымы мен көлемі, шығын түрлері бойынша талданады.

Қорлардың құрылу мақсаттары және негізгі топтары

Қорлардың кәсіпорында құрылу мақсаттары

Ағымдағы өндірісті қамтамасыз ету (шикізат пен материалдардың ағымдағы қорлары).
Ағымдағы өткізуді қамтамасыз ету (дайын өнімнің ағымдағы қорлары).
Болашақ кезең қажеттіліктері үшін маусымдық қор жинақтау (шикізат, материалдар және дайын өнім).

Оңтайландыру логикасы

Ағымдағы қорлардың негізгі топтары әдетте екі үлкен санатқа бөлінеді: өндірістік қорлар және дайын өнім қорлары. Әр санат ішінде үздіксіз жаңарып отыратын бөлік — ағымдағы сақтау қоры — бөлек қарастырылады.

Тапсырыс көлемін жоспарлау: негізгі модельдер

ТМҚ көлемін оңтайландыру үшін әртүрлі үлгілер қолданылады. Ең кең тарағандарының бірі — тапсырыстың экономикалық мөлшері (EOQ). Ол өндірістік қорлар мен дайын өнім қорларын жоспарлауға қолданылады.

Тіркелген көлем моделі

Қор белгілі бір деңгейге дейін төмендегенде, келесі тапсырыс орналастырылады. Бұл модель қор қалдығын тұрақты бақылауды талап етеді және «үздіксіз жұмыс істейтін» жүйе ретінде сипатталады.

Қымбат және жауапты (критикалық) материалдар үшін қолайлы, өйткені орташа қор мөлшерін төмендетуге және тапшылық тәуекеліне жедел әрекет етуге мүмкіндік береді.

Тіркелген кезең моделі

Қор белгілі бір уақыт аралығынан кейін ғана есептеледі және тапсырыс сол тұрақты кезеңділікпен беріледі. Бұл тәсіл есеп пен жоспарлауды жеңілдетеді, бірақ әдетте жоғарырақ резервтік қорды талап етеді.

Тұтыну қарқыны бақылау аралығында күрт өссе, келесі бақылауға дейін тапшылық байқалмай қалуы мүмкін. Сондықтан резерв тек бақылау сәтіне емес, тапсырысты орындау мерзіміне де есептеледі.

Екі модельге ортақ белгі

Бұл модельдерде бұйым бірлігінің бағасы тапсырыс көлеміне тәуелсіз (яғни жеңілдік немесе көлемдік баға градациясы қарастырылмаған) деп қабылданады. Негізгі айырмашылық — тапсырыстың басталу триггерінде: бірі қор деңгейіне, екіншісі уақыт кезеңіне сүйенеді.

Бір кезеңдік тапсырыс міндеттері және шекті талдау

Кей жағдайларда қорларды басқару тек бір кезең ішіндегі қажеттілікті жабу үшін тапсырыс берумен шектеледі. Мұндай міндеттер (классикалық «газет сатушы» үлгісі) шекті көрсеткіштер талдауы арқылы шешіледі: қосымша бір бірлікті қоймаға әкелудің шекті пайдасы, сол бірліктің жетіспеуінен болатын ықтимал шығыннан жоғары болған нүктеге дейін қор өсіріледі.

Нақты есеп әр міндетке байланысты: шығындарға жойылған құнды немесе сатылмай қалған өнімнен айырылған басқа пайдаларды қосуға болады.

Қорларды бақылау жүйелері: ABC талдауы

Қорлардың қозғалысын бақылау жүйелерінің негізгі міндеті — қорларды толықтыру тапсырыстарын уақтылы орналастыру және артық қалыптасқан қор түрлерін шаруашылық айналымына тарту. Дамыған нарықтарда осы мақсатта кең қолданылатын тәсілдердің бірі — ABC талдауы.

ABC тәсілінің мәні (Парето қағидасы)

Қымбат және экономикалық әсері жоғары номенклатуралық позицияларға бақылау мен басқару назарын көбірек шоғырландыру керек. Бұл тәсіл кәсіпорын ресурстарын ең маңызды аймақтарға бағыттауға мүмкіндік береді.

A санаты

Саны аз, бірақ құны жоғары позициялар. Қорларға салынған қаражаттың шамамен 75%-ы осы топқа тиесілі. Тапсырыс мөлшерін есептеу және қатаң бақылау міндетті.

B санаты

Орташа маңыздылықтағы позициялар. Сатып алуға шамамен 20% қаражат жұмсалады. Бақылау деңгейі A-ға қарағанда жұмсағырақ.

C санаты

Номенклатурада үлесі үлкен, бірақ құны төмен позициялар. Қорларға салынған қаражаттың шамамен 5%-ы. Әдетте ірі партиямен сатып алынатын арзан ассортимент.

ABC талдауын жүргізу қадамдары

1Әр материал атауы бойынша бірлік бағасын анықтау (сатып алуда — жеткізуші бағасы).
2Материалдарды маңыздылығы (құндылық үлесі) төмендеу ретімен орналастыру.
3Жиынтық үлестерді есептеп, диаграмма/кесте түрінде көрсету.
4Жалпы үлеске қарай A, B, C топтарына бөлу.

Топтастыруға әсер ететін факторлар

Экономикалық және операциялық факторлар

Жылдық тұтыну көлемі (құндық мәнде).
Бірлік бағасы.
Дефицит тәуекелі.
Ресурс өткізу қабілеті және жеткізу шарттары.
Цикл ұзақтығы (жеткізу/өндіріс/қалпына келтіру уақыты).

Сақтау талаптары және тәуекелдер

Ұрлық тәуекелі.
Сақтау мерзімі және бұзылу ықтималдығы.
Қоймада болмаудан болатын тоқтау/жоспардың орындалмау шығындары.
Қосымша ерекше талаптар (температура, қауіпсіздік және т.б.).

Бақылау деңгейлері: A, B және C үшін ұсыныстар

A санаты үшін

Сұранысты болжауды мұқият таңдау және қателікті жүйелі бағалау.
Циклдық есеп (cycle count) және қатаң ауытқу лимиттері; толық түгендеуді кемінде жылына 1 рет жоспарлау.
Мәліметтер базасын күн сайын жаңарту, үздіксіз мониторинг.
Сақтандыру қоры, партия мөлшері және жоспарлау параметрлерін жиі қайта қарау.
Жеткізу/өндіріс циклын қысқарту және тұрақты талдау.

B санаты үшін

A санатына ұқсас әдістер қолданылады, бірақ бақылау жиілігі мен қатаңдығы төменірек болады. Негізгі мақсат — бақылау шығынын тым өсірмей, тұрақтылықты сақтау.

C санаты үшін

Қолжетімділікті бірінші орынға қою: аз құнды тапшылық өндіріс пен сатуды тоқтатуы мүмкін.
Ірі партия және жоғары сақтандыру қоры (сақтау шығынын бақылаумен).
Өндіріс аймақтарына жақын сақтауды ұйымдастыру (құжат айналымын азайту үшін).
Сирек есептеу, бірақ ірі ауытқуларды ұстап қалатын қарапайым бақылау.

Инфляция жағдайында қорларды бағалау

Инфляция кезінде ТМҚ бағасының номиналды деңгейі өзгеріп отырады. Егер бағалау түзетулері уақытылы жүргізілмесе, қорлардың нақты құны төмендеп, капиталдың осы активтерге салынған нақты көлемі азаяды. Нәтижесінде басқарушылық және қаржылық есептегі ақпараттың объективтілігі бұрмалануы мүмкін.

ТМҚ-ны есептен шығару кезіндегі бағалау тәсілдері (БЕС 7)

Сатуда немесе өндіріске босату барысында қорлардың құны бухгалтерлік есеп стандартына сәйкес келесі тәсілдердің бірімен бағалануы мүмкін:

Қор бірлігінің сәйкестендірілген (идентификацияланған) өзіндік құны.
Орташа өлшенген (салыстырылған) өзіндік құн.
ФИФО — бірінші кірген қорлар бірінші есептен шығарылады.
ЛИФО — соңғы кірген қорлар бірінші есептен шығарылады.
Нормативтік шығындар.

Қысқаша түсіндірмелер

Сәйкестендірілген өзіндік құн — арнайы тапсырыстар мен жобаларға тән; нақты бірліктерді нақты құнымен бақылауды талап етеді.

Орташа өлшенген құн — ай ішіндегі кірістер құнын қорлардың жалпы санына қатысты орташа есеппен таратады; бағалауы объективтірек, бірақ шығындарды нақтылау мен бақылау кейде әлсірейді.

ФИФО — қор қалдығының құны нарыққа жақынырақ көрінеді, ал өнімнің өзіндік құны төменірек болуы мүмкін.

ЛИФО — есепті кезең шығындарын «жаңарақ» бағамен жақындатуы ықтимал; таза пайда, әдетте, төменірек көрінуі мүмкін. Егер ЛИФО қолданылса, ескертпелерде басқа тәсілдермен есептелген баламалы бағалармен салыстыру ашып көрсетілуі тиіс.

Нормативтік шығындар — кәсіпорын бекіткен нормаларға сүйенеді (баға, өндірістік қуат, еңбек, материал пайдалану деңгейлері).

Тәсілді таңдаудағы негізгі ой

Әр тәсілдің артықшылықтары мен шектеулері бар. Сондықтан кәсіпорын өз есеп саясатында шаруашылық жағдайына сәйкес қорларды есептен шығару бағасының ең қолайлы әдісін таңдауы қажет.

Номенклатура әртараптанған сайын сәйкестендіру күрделене түседі.
Нарық бағалары тез өзгерсе, ФИФО/ЛИФО нәтижелері қаржылық көрсеткіштерге айтарлықтай әсер етуі мүмкін.
Нормативтік әдіс тұрақты нормалар мен тәртіпті өндірістік есепті талап етеді.

Қорлардың кәсіпорындағы өмірлік циклі және бағалау логикасы

Қорлардың кәсіпорында болуы шартты түрде үш кезеңді қамтиды: сатып алу; өңдеу және сатуды күту; дайын өнімді қалыптастыру немесе сату. Әр кезең үшін бағалау мен құндық өлшемде көрсетудің өз тәсілі қолданылады.

Кезең	Бағалау/өлшеу әдісі	Қысқаша сипаттама
Өңдеуді қажет ететін материалдарды немесе қайта сату үшін тауарларды алу	Нақты өзіндік құн	Сатып алу, тасымалдау және ресурсты алуға байланысты өзге де шығындарды қамтиды.
Өңдеуді немесе сатуды күту кезеңі	Өзіндік құн немесе таза сату құнының ең төмені	Таза сату құны — сатуға кететін шығындарды шегергендегі ықтимал сату бағасы. Қорлар бұзылғанда, ескіргенде немесе нарықтық бағасы төмендегенде қолданылады.
Қорларды есептен шығару	ФИФО немесе орташа өлшенген құн (не арнайы сәйкестендіру)	Арнайы сәйкестендіру — нақты бірліктердің құнын қолданады. Орташа өлшенген — орташа құнмен есептен шығарады. ФИФО — алдымен ертерек кірген қорлардың өзіндік құны есептен шығарылады.

Қорытынды практикалық талап

Әр кәсіпорын өз есеп саясатында экономикалық жағдайды, инфляцияны, жабдықтау тәуекелдерін және өндіріс үздіксіздігін ескере отырып, қорларды бағалау мен есептен шығару тәсілін ең оңтайлы нұсқада бекітуі тиіс.