Физика сабағында оқушылардың ойлау қабілеттерін дамыту туралы қазақша реферат
Реферат
Физика сабағында оқушылардың ойлау қабілеттерін дамыту
Жаратылыстану пәндерінің мазмұнында ғылымның гуманистік қыры — ғылыми адамдардың қызметі мен тарихын таныту, сондай-ақ ғылымның құндылықтық аспектілерін ашу және оқушының оны саналы түрде ұғынуымен көрінеді. Мектептегі білім берудің шынайы мазмұнын толықтыру үшін танымның әдісі мен үдерісі туралы түсінік беретін білім көлемін арттыру қажет. Бұл — методологиялық және тарихи-ғылыми, әсіресе ғылымның гуманитарлық аспектілерін айқындайтын білімдер.
Ғылыми білім дамуының оқу үдерісіне ықпалы
Қазіргі ғылыми білімдердің даму бағыттары бағдарламаларды құрастыруға, мұғалімнің түсіндіруіне және оқыту үдерісін ұйымдастыруға елеулі әсер етеді. Мұғалім үшін оқушылардың ғылыми ойлауын қалыптастыруда ғылым дамуы мен оқу мазмұны арасындағы байланысты түсіну ерекше маңызды.
Интеграция және дифференциация: өзара байланысты екі үдеріс
Қазіргі ғылымға тән негізгі үрдістердің бірі — интеграция мен дифференциация. Интеграцияның мәні: бір ғылымның зерттеу әдістері басқа ғылымға еніп, жаңа тоғысқан салалардың қалыптасуына ықпал етеді. Дифференциация — ғылымдардың терең мамандануы, құбылыстардың негізіне тереңірек енуі.
Интеграция қалай көрінеді?
- Бір ғылымның әдістерін екіншісіне қолдану
- Шекаралық пәндердің пайда болуы: физикалық химия, химиялық физика, биохимия, биофизика және т.б.
Дифференциация нені күшейтеді?
- Терең мамандану және жаңа зерттеу әдістерін енгізу
- Құбылыстардың ішкі механизмдерін дәл сипаттау қажеттілігі
Бұл екі үрдіс бір-бірімен тығыз байланыста: бір ғылымның әдістерін басқа салада қолдану жаңа шекаралық білім аймақтарын тудырып, сонымен бірге мамандану бағытын да тереңдетеді. Қазіргі кезеңде дифференциация үрдісі әсіресе биология саласында айқын байқалады.
Оқу мазмұнында интеграция мен дифференциацияның көрінісі
Білім мазмұнында бұл үрдістер көбіне жанама түрде байқалады: кешенді оқу пәндерін енгізу және пәнаралық байланыстарды күшейту арқылы. Мысалы, 1964–1966 жылдардағы мектеп реформаларынан кейін енгізілген «Жалпы биология» курсы цитология, генетика, экология сияқты ғылыми бағыттарды біріктіретін кешенді пән ретінде дамыды.
Маңызды айыру
Интеграцияланған оқу пәндерін (бір объекті төңірегіндегі пәндерді біріктіру) әртүрлі объектілерді біріктіретін интеграциялық пәндерден (мысалы, табиғаттану — әлемнің бастапқы тұтас суретін қалыптастыру) ажырата білу қажет.
Сонымен қатар «физика мен астрономияны» немесе «математика мен информатиканы» қатар оқыту — өздігінен жаңа интеграциялық курстың пайда болуын білдірмейді. Мұндай біріктіру көбіне көппәнділікпен күресу мақсатында жасалады.
Білімді жалпылау және теориялық ойлауды күшейту
Қазіргі ғылымда білімді генерализациялау және теорияның рөлін нығайту бағыты ерекше мәнге ие. Бұл үрдіс ақпаратты қайта құру мен қысқартуға мүмкіндік беретін жалпылаушы идеяларды алға шығарады. Соның нәтижесінде мектеп пәндерінде де теория мен теориялық ережелердің рөлі күшейіп, теориялық мазмұн жоғары сыныптардан орта буынға, тіпті бастауыш сыныптарға да ауыса бастады (Л.В. Занков, Д.Б. Эльконин, В.В. Давыдов зерттеулері).
Неге бұл бетбұрыс маңызды?
Теория ақпаратты ықшамдап, оны құрылымдық түрде ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Бұл оқушының ғылыми ойлауын жүйелеуге және ұғымдарды байланыста қарастыруға жағдай жасайды.
Математикаландыру және формализация
Ғылымның математикаландырылуы мен формализациялануы теориялық деңгейдің өсуімен тікелей байланысты. Математикаландырудың негізі — құбылыстар механизмін түсіндіру үшін математикалық модельдер құру. Оқыту құралдарын математикаландыру да күшейіп келеді: мектепте физиканы оқытуда математикаға сүйену, әсіресе математикалық сыныптарда, айқын байқалады.
Түсініктеме аппараты
Ғылымды математикаландыру ұғымдарды дәл анықтауды талап етеді.
Операциялық ережелер
Ұғым, заң, теория құрылымы оларды қолдану ережелерін нақтылаумен байланысты.
Оқу мазмұнына әсері
Ұғымдарды енгізу тәсіліне қойылатын талаптар күшейеді, ескі тәсілдер қайта қаралады.
Тәжірибе мен ойлаудың жаңа арақатынасы
Қазіргі білімде тәжірибенің рөлі өзгеріп, ойлау мен тәжірибе арасындағы байланыс жаңаша түсіндіріледі. Бірқатар жағдайларда тәжірибе теориялық құрылымды алдын ала «бермейді», ол көбіне теорияны тексерудің бір сатысы ретінде қарастырылады. Ғылыми ұғымдар барған сайын абстрактілі сипатқа ие болып, ғылыми фактілер теорияның негізгі ережелеріне жанама түрде енеді.
Оқу экспериментінің қызметі қалай өзгерді?
Бұрын жаратылыстану сабақтарында бірнеше тәжірибе немесе зертханалық жұмыс заңды тікелей «ашуға» жеткілікті деп саналған болса, қазір оқу эксперименті көбіне құбылысты айқындауға немесе заңды рәсімдеуге қызмет етеді. Көп заңдар тәжірибені ұзақ жылдар бойы жалпылау нәтижесінде алынғанымен, оларды тікелей тәжірибемен бірден тексеру әрдайым мүмкін бола бермейді. Осыған байланысты тәжірибе мен теория арасындағы күрделі байланыс оқытуда анық әрі саналы түрде көрсетілуі қажет.
Механикалық көрнекіліктің азаюы және жаңа көрнекілік құралдары
Тағы бір маңызды бетбұрыс — механикалық көрнекіліктің (құбылысты міндетті түрде механикалық бейнемен, күнделікті тәжірибеге сүйеніп түсіндіру) рөлінің кемуі. Кейбір құбылыстарға механикалық бейне құру мүмкін емес. Мысалы, толқындық және корпускулалық қасиеттерді қатар көрсететін бөлшекке толық механикалық көрнекі бейне беру қиын.
Нәтиже
Механикалық бейнеден ішінара бас тарту графиктер, формулалар және ой эксперименттері сияқты өзге көрнекілік түрлерінің маңызын арттырды. Қазіргі физикадағы негізгі теориялық тұжырымдардың елеулі бөлігі (салыстырмалық теориясы, кванттық механика) ой эксперименттері арқылы түсіндіріледі және бұл тәсіл ғылыми-көпшілік әдебиетте де кең қолданылып жүр.
Ғылымның өзін-өзі тануы және методологиялық білімдердің орны
Соңғы онжылдықтарда ғылымның өзін-өзі ұғынуы қарқынды дамыды: ғылым өзінің әдістерін, құрылымын, таным жолдарын арнайы зерттеу объектісіне айналдырды. Нәтижесінде ғылымтану бағыттары күшейіп, методологияға арналған еңбектер көбейді.
Бұл үрдіс білім мазмұнына да әсер етеді: оқу құралдарында ғылым әдістері мен ғылым қызметіне арналған тұтас бөлімдердің пайда болуы, сондай-ақ методологиялық білімдерді оқу мазмұнына енгізу арқылы көрінеді.
Қорытынды
Оқу пәндері мазмұнында ғылымның жетекші компоненттері тікелей де, жанама түрде де көрініс табады. Егер бағдарламадағы сұрақтар тізімін кей жағдайда ықшамдау пайдалы болса, ғылымның жанама қырларын — ғылымды қызмет ретінде ашатын, оның даму бағыттарын түсіндіретін, оқушының ғылыми және шығармашылық ойлауын дамытатын білімдерді — керісінше күшейту қажет. Бұл үшін оқу үдерісін ұйымдастыруда әртүрлі тәсілдер мен арналарды (пәнаралық байланыстар, модельдеу, ой эксперименті, дәл ұғымдық аппарат) жүйелі қолдану маңызды.