Исмаил Гаспралы, Қырымда басып шығарылатын Тәржіман газетінің редакторы
Түркістан өлкесі: отарлық тәуелділік және экономикалық тұйықталу
Әлемдік өркениеттің ең ежелгі ошақтарының бірі, аты әлемге әйгілі Түркістан өлкесі ХХ ғасырдың басында Ресей империясының шалғайдағы отары болды. Жаңа капиталистік нарықтық қатынастар отарлық тәуелділік жағдайында қалыптасып, өлке халықтарының тағдырында мұңды да драмалық сипатта көрінді.
Табиғи байлық және оны ұқыпсыз пайдалану
Өлке кең-байтақ құнарлы алқапқа, суландыру құрылыстарының кең желісіне, сондай-ақ аса бай табиғи қазбалар қорына ие еді. Алайда бұл мүмкіндіктер өте ұқыпсыз әрі олақ пайдаланылды. Осы кезеңде мақта өсіру астық пен күріш егісін ығыстырып, біртіндеп жергілікті халықты тәуелді ету тетігіне айнала бастады.
Инфрақұрылымның әскери-стратегиялық сипаты
Империялық саясатқа сай салынып жатқан темір жолдар мен инфрақұрылым Оңтүстікті ежелгі көршілерінен бөліп, әлем елдерімен тікелей байланыс орнатуға мүмкіндік бермеді. Бұл құрылымдарға ашық түрде экономикалық қана емес, әскери-стратегиялық мән де берілді. Нәтижесінде өлкенің экономикасында аграрлық-шикізаттық сипат күшейе түсті.
Арзан тауарлар ағыны және алғашқы қорланудың тоқырауы
Ғасыр басында Ресейден арзан тауарлардың ағылуы мыңдаған қолөнершіні кедейлендірді. Тұтас алғанда, жаңа капиталистік қатынастардың орнығуы Оңтүстік өлкеде ұзақ уақыт бойы ілгерілемей қалды: алғашқы қорлануға дерлік қаржы қалмады, өйткені оны метрополия алып кетіп отырды. Ескі құрылымдар ыдырап, ал жаңасы қалыптаспай тұрған осы парадоксты тарихи жағдай болашақ әлеуметтік және ұлттық толқуларға негіз қалады.
Империялық басқару: күштеу, «бөліп ал да билей бер» және жергілікті тіректер
Ресей империясы отарлық істерді жүргізуде айрықша ерекшелік көрсетпеді: кейде күшке, кейде макиавеллилік «бөліп ал да билей бер» қағидасына сүйенді. Отаршыл саясаттың маңызды принциптерінің бірі — жергілікті қоғамның кері тартпа күштеріне саналы түрде арқа сүйеу болды; бұл жаулап алынған аймақтарды «тиімді әрі ауыртпалықсыз» басқарудың құралы ретінде қабылданды. Бірақ уақыт өткен сайын қалыптасқан мәртебені сақтап қалу қиындай түсті.
Әкімшілік-полициялық аппарат
Отаршылдыққа қарсы көтерілістерді басқаннан кейін патша билігі Түркістанға өзінің әкімшілік-полициялық жүйесін енгізді: ең жоғарыда генерал-губернатор, одан кейін облыстық губернаторлар, төменде уезд бастықтары. Полициялық-тыңшылық аппарат арқылы жеке дара басқару нығайды. Жергілікті өзін-өзі басқарудың ең төменгі сатыларында болыстар, ауыл старосталары мен казактар қалдырылды.
Капиталдың ықпалы және зорлық-зомбылық
Орыс сауда және мақта-мата капиталы жергілікті байларды мұсылман қыстақтарында өз үстемдігін жүргізуге қолшоқпар етті. Сонымен қатар орыс дворяндары мен әскери қызметшілерінен құралған резервтегі бюрократиялық топ ағылып келді: зорлық-зомбылық, парақорлық, тонау шектен шықты.
Қоғамдық жауап: «екінші сорттылыққа» келіспеу
Зорлық-зомбылық пен тағдыр тәлкегіне түскен Оңтүстік өлке халқы өз отанында мәңгілік бұғауда болуға және «екінші сорттылық» таңбасымен өмір сүруге келісе алмады. Қоғамның тереңінде жаңа күш пісіп-жетіліп, ХХ ғасыр басында қоғамдық-саяси өмірде аса маңызды міндеттерді өз мойнына ала бастады.
Жәдидтер қозғалысы: ағартушылықтан саяси ұйымдасуға дейін
Бұл жаңа күш жәдидтер қозғалысы ретінде танылды. Ол қоғамның жоғары интеллектуалды бөлігін — жаңа қалыптасқан жас кәсіпкерлікті, ұлттық интеллигенцияны және білімді дін өкілдерін — топтастырды. Еуропалық білім алған прогресшіл жәдидтер отаршыл шеттету, білімсіздік және төзімсіздік жағдайында рухани оянуды күтудің өзі ақылға қонымсыз екенін түсінді.
Бірігу қажеттілігі және алғашқы басымдықтар
XIX ғасырдың соңы көтерілістерінің сабақтары ұлттық күштерді сапалық тұрғыдан жаңа деңгейде біріктіру қажеттігін көрсетті. Алғашқы кезеңде жәдидтер негізінен ағартушылыққа және мұсылман әлемімен байланыстарды күшейтуге ден қойды. Бірнеше кезең бойы мұсылман бірлігі идеясы азаттықты мақсат еткен әртүрлі қоғамдық-саяси күштерді біріктіруші негіз ретінде қарастырылды.
Мұсылман бірлігі және «Иттифак-Эль-Муслимин»
XX ғасырдың басында Ресейде ресми өкімет жаулап алынған территориялар мен жергілікті халыққа қарсы ондаған жылдар бойы империялық, шынайылықтан алшақ ұлттық саясат жүргізген тұста, мұсылман бірлігі тұжырымдамасы жаңа серпін алды. Бірінші жалпыресейлік мұсылмандар съезі жалпыресейлік мұсылман одағын құру туралы шешім қабылдады — «Иттифак-Эль-Муслимин».
1906 жылғы устав және аудандық орталықтар
Одақтың уставы 1906 жылғы қаңтарда Санкт-Петербургте өткен Екінші жалпыресейлік мұсылмандар съезінде бекітілді. Устав мұсылмандар мекендейтін Ресей губернияларынан 16 ауданды ерекше аудандық орталық ретінде құруды қарастырды:
- 1) Кавказ — Баку
- 2) Қырым — Севастополь
- 3) Москва және Петербург — Петербург
- 4) Литва — Минск
- 5) Төменгі Еділ бойы — Астрахань
- 6) Жоғары Еділ бойы — Қазань
- 7) Уфа ауданы — Уфа
- 8) Орынбор ауданы — Орынбор
- 9) Түркістан — Ташкент
- 10) Сібір — Иркутск
- 11) Далалық өлке — Орал
- 12) Омск ауданы — Омск
- 13) Семей ауданы — Семей
- 14) Жетісу — Верный
- 15) Ақмола — Петропавл
- 16) Каспий өңірі — Асхабад
Бұл пункттердің бәрінде аудандық құрылтай жиындар шақырылып, жалпы жиында сайланған құрылтайшылар бекітілуі тиіс болды. Уставта ұйымға кірген әрбір адамның оның талаптары мен қаулыларына бағынуға міндетті екені ерекше атап көрсетілді.
Бағдарлама және партия құру ұмтылысы
1906 жылғы 16–21 тамызда Мемлекеттік Думаның мұсылман фракциясы мүшелерінің бастамасымен Үшінші жалпыресейлік мұсылман съезі өтіп, «Иттифак» бағдарламасы қабылданды. Съезде Юсуф Акчура Ресей мұсылмандарының күшін, ықпалын және беделін көтеру қажеттігін негіздеп, ұлттық әрі саяси құқықтарды сақтаудың маңызын атап өтті.
17 тамыздағы отырыста президиумның мұсылман партиясын құру туралы ұсынысы қабылданды. Орталық комитет қараған бағдарлама 75 пункттен тұрды және көптеген ережелері бойынша конституциялық-демократиялық партияның бағдарламасына жақын еді. Негізгі идеялар қатарында:
-
1) Біріктіру және реформалар
Саяси, экономикалық, әлеуметтік, діни және өзге реформаларды іске асыру үшін Ресейдің барлық мұсылман азаматтарын бірыңғай практикалық іс-әрекетке біріктіру.
-
2) Құқықтар мен конституциялық жаңғырту
Азаматтық және саяси өмірде еркіндік, шындық және адамгершілік қағидаларын орнықтыру; барлық азаматтарға, соның ішінде мұсылмандарға да, адам және азаматтық құқықтарды беру; басқаруды конституциялық принциптер негізінде қайта құру.
Бағдарламада жергілікті жерлерде кең көлемді автономиялық басқару және дін істерінде толық автономия қажеттілігі де көрсетілді. Бұл шешімдер империяның мұсылман аймақтарындағы прогресшіл көңіл-күйге тікелей ықпал етіп, осы кезеңдегі ұлт-азаттық қозғалыстардың дамуын жеделдете түсті.
Шығыстың «оянуы» және ақпарат ағыны
Шығыс елдерінде интеграциялық үдерістер күшейіп, діни-реформаторлық қозғалыстар жанданды. Үндістандағы отаршылдыққа қарсы қозғалыстар (1905–1908), Ирандағы конституциялық қозғалыс (1905–1911), Түркиядағы (1908) және Қытайдағы (1911) революциялық өзгерістер мұсылман әлеміндегі қоғамдық-саяси және діни ойдың дамуына жаңа түзетулер енгізді.
Патша билігінің алаңдауы және толық оқшаулай алмауы
«Шығыстың оянуы» патшалық Ресейдің ресми топтарын бейжай қалдырмады: орыс Түркістанына «зиянды», азаттық идеяларының ену мүмкіндігі оларды алаңдатты. Ірі орыс газет-журналдары тілшілер жіберіп, өңірдегі ахуалды бақылауға ұмтылды. Дегенмен, барлық шектеулер мен тыйымдарға қарамастан, Оңтүстік Қазақстанды толық оқшаулау мүмкін болмады: көрші елдердегі оқиғалар туралы хабарлар үздіксіз келіп, ішкі жағдайға ықпал етті және қоғамдық-саяси белсенділікке дем берді.
Баспасөз арқылы жаңа ұғымдардың таралуы
Жәдидтер цензураға қарамастан империяның шығыс аудандарынан әртүрлі газет-журналдарды тұрақты алдырып отырды. Ондаған жәдид бұл басылымдарды қолына алып, өлкені аралап, қыстақтар мен қалаларда, шайханаларда және үй жиындарында дауыстап оқыды. Материалдар оқырманға қазіргі заманғы ғылым, философия, саяси экономия, халықаралық құқық, қалалық өзін-өзі басқару, акционерлік қоғамдар және өзге институттар туралы бастапқы түсінік берді. Бұл бұрын беймәлім құбылыстарды ұғынуға, адамзат прогресінің сипаты мен еуропалық саяси-әлеуметтік институттардың мазмұны туралы ойлануға түрткі болды.
Жаңа әдісті мектептер және мәдени кеңістіктің кеңеюі
Алдыңғы қатарлы шығыстық ой-санамен танысу жәдидтердің ғылыми-педагогикалық және ағартушылық ізденістерін күшейтті. Олар қысқа мерзімде оқу мен жазуға үйрететін дыбыстық жүйеге негізделген жаңа әдісті мектептердің бастамашылары болды. Ал ескі әріп құрастырушылық әдіске сүйенген конфессионалдық мектептер әлдеқайда ұзақ уақытты талап ететін.
Оқу бағдарламасының жаңаруы
Жаңа әдісті мектептерде оқыту бағдарламасы да өзгерді: тарих, арифметика, география, ана тілі және басқа пәндер енгізілді. Бұл білім мазмұнын кеңейтіп, дүниетанымдық көкжиекті ашты.
Биліктің қадағалауы және қарсы әрекеті
Жаңа мектептердің пайда болуы үкімет орындарының реакциясын тудырды. Азаттық идеяларының енуімен тұстас келген бұл құбылыс отаршыл билікті мектептердің қызметін қырағы бақылауға итермеледі, тіпті оларды орыстандыру мақсаттарына пайдалануды да көздеді.
Ресми есептердегі «жаңа леп»
Патша полициясының есептерінде «жаңа леп» туралы алаңдаулы бағалар кездесті: жаңашылдар білімге, қолөнер мен өнеркәсіптегі практикалық біліктілікті арттыруға, шет тілдерін меңгеруге шақырды; дінді надан түсініктерден тазартып ұғынуды, ана тілінің қолданылу аясын кеңейтуді және прогресс жолында ислам мен түркілік негізінде ілгерілеуді ұсынды. Билік бұл үрдістің нәтижелерін өз мүддесі тұрғысынан болжап білу қиын екенін де атап өткен.
Ұлттық баспасөз, ұйымдар және байланыстардың кеңеюі
Оянып келе жатқан Азиядан әдебиеттердің жаппай келуі жергілікті мерзімді басылымдарды шығаруға серпін берді. Редакторлар мен белсенді қызметкерлер қатарында Түркістан қоғамының көрнекті өкілдері болды: Мұстафа Шоқай, Көлбай Тоғысов, Кәрім Нарбеков, Төлеген Қожамжаров және басқалар. Ресми биліктің басылымдарды жабуға бағытталған әрекеттеріне қарамастан, ұлттық баспасөз табандылықпен сақталып, тыйым салынғандарының орнына жаңалары пайда болып отырды.
Ағартушылық ұйымдар
XX ғасырдың алғашқы онжылдығында жәдидтердің Шығыс елдеріндегі революциялық және ұлт-азаттық қозғалыстар қайраткерлерімен тікелей байланысы да кеңіді. Ұйым құру бастамалары әуелде ағартушылық міндеттерді алға қойып, ағартуды өлкенің әлеуметтік-экономикалық және рухани өмірін қайта ұйымдастыру құралы санады. Түркия, Ауғанстан және басқа елдерден оралған жас прогресшілдер белсенді үгіт-насихат жүргізіп, өз қатарларына ондаған, жүздеген адамды тартты. «Көмек», «Үміт», «Қайрат» секілді қоғамдар құрылды; олардың саны әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдары артты.
Саяси тәжірибенің жетіспеуі және оны толықтырған факторлар
Алғашқы ұлттық ұйымдарда толық қалыптасқан устав пен бағдарламалық құжаттар әрдайым бола бермеді: саяси тәжірибе, кейде қажетті кәсібилік те жетіспеді. Дегенмен бұл олқылық сыртқы әлеммен белсенді байланыстармен және жалпыресейлік мұсылман форумдарының бағдарлары мен ұсыныстарын білу арқылы біртіндеп толықты. Осы ұсыныстарды тәжірибеде жүзеге асыру ағартушылық ізденіс пен саяси әрекет арасындағы шекараның көмескіленуіне алып келді.
Қадағалау күшеюі: тыңшылық, «қорғау бөлімі» және ақпарат жинау
Жергілікті прогресшілдер құрған қоғамдар мен ұйымдар алғашқы күндерінен бастап тұрақты бақылауда болды. Түркістан аудандық қорғау бөлімінің тыңшылары үшін жұмыс күрт көбейіп, кейде оны игеріп үлгере алмады. Осыған байланысты қосымша шаралар ұсыну жиіледі.
1914 жылғы ұсыныстар және жандармдық басқарма құру идеясы
1914 жылғы 26 мамырдағы ұсыныстардың бірінде Түркістан өлкесінде революциялық, әсіресе панисламистік қозғалыстардың дамуына байланысты, Ресейдегі губерниялық құқықтағы жандармдық басқарма құру қажеттігі айтылды. Мұндай құрылым қамауға алу туралы бұйрыққа қол қою, саяси сенімсіздерді уақытша ұстау секілді өкілеттіктерді жедел іске асырып, уездік әкімшілікті «саяси қылмысты іздестіру» жүктемесінен босатады деп түсіндірілді.
Агентура және бақылау географиясы
Қосымша қаржы бөлініп, тыңшылыққа маманданған қызметкерлерді іздеу және даярлау күшейтілді. Қорғау бөлімі жергілікті ұлт өкілдері қатарынан агенттер таңдап, саясатшыл мұсылман ортасына енгізді. Ақпан төңкерісінен кейін жүргізілген тексерістер барысында көптеген құпия қызметкерлердің аты-жөні мен бүркеншік аттары әшкереленді (құжаттардың бір бөлігі алдын ала жойылғанына қарамастан).
Негізгі жұмысты филерлер (тыңшылар) атқарды: олар тек Оңтүстік өлкеде ғана емес, бүкіл Ресей аумағында «сенімсіз» адамдарды аңдуға тартылды. Түркішілдік қозғалыс туралы мәлімет алу үшін филерлер Персия мен Ауғанстанға іссапарға да жіберілді. Бұған қоса, қорғаныс құрылымы кездейсоқ мәлімдеушілерді де пайдаланып, жеткізілген ақпараттың маңыздылығына қарай ақшалай сыйақы төлеп отырды.
Полициялық хабарламалардан үзінділер (мазмұндық баяндау)
1911 жылғы 21 желтоқсандағы мәліметте Верный қаласында үкіметке қарсы мақсаттағы мұсылман үйірмесі құрылғаны, оның уставы, төрағасы және қазынашысы бары, сондай-ақ Ташкенттегі қауымдастықпен байланысы айтылды. Жетісуда «гәп» немесе «мәшраб» деп аталатын үйірмелердің болғаны, Верныйда олардың саны онға дейін жететіні, мүшелердің тәртіпке қатаң бағынатыны және жарналар мен айыппұл тәртібі көрсетілгені хабарланған.
1913 жылғы 13 қаңтардағы бір агенттік хабарламада жалпы мұсылмандық конгресс туралы жоспарланған дерек те кездеседі, алайда берілген мәтіннің осы жерден кейінгі бөлігі үзілген.
Қорытынды ой
ХХ ғасыр басындағы Түркістан — бір жағынан, шикізаттық бағытқа байланған, әскери-стратегиялық мақсатқа икемделген отарлық кеңістік; екінші жағынан, ақпарат, ағартушылық, баспасөз және ұйымдар арқылы жаңғыруға ұмтылған қоғам. Ескі жүйе ыдырап, жаңасы орнықпай тұрған өтпелі кезеңде жәдидтер қозғалысы білім мен санадағы серпілісті қоғамдық-саяси әрекетпен ұштастырып, кейінгі ұлттық қозғалыстардың маңызды алғышарттарын қалыптастырды.