Қара металлургияның орналасу факторы
Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы курсында оқушылар республика мен оның жекелеген экономикалық аудандарының халқы, шаруашылығының дамуы және орналасу заңдылықтарымен танысады. Бұған дейінгі курстарда Қазақстан туралы экономикалық-географиялық мәліметтер алынғанымен, егемен мемлекет алдында тұрған әлеуметтік-экономикалық мәселелерді терең пайымдау үшін бұл жеткіліксіз.
Неге маңызды?
Географиялық фактордың рөлін дұрыс түсінбеу көптеген шиеленіскен әлеуметтік-экономикалық мәселелердің тууына әсер етеді.
Нені қалыптастырады?
Экономикалық және экологиялық тұрғыдан жаңаша ойлау, аумақтың ерекшелігін ескере отырып шешім қабылдау дағдылары.
Қандай нәтиже?
Елдегі ірі әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің мәнін түсіну және шаруашылық жағдайды дұрыс бағалау қабілеті.
Курстың қоғамдық-маңызы және мазмұн өзегі
Қазақстан Республикасы — егеменді, демократиялық және біртұтас мемлекет. Экономиканың жетекші салаларына түсті және қара металлургия, көмір, мұнай, химия өнеркәсібі, астық шаруашылығы, етті-жүнді қой шаруашылығы жатады. Бұл салалардың мемлекетаралық маңызы зор болғандықтан, Қазақстан Достастық елдерімен және олардың экономикалық аудандарымен тығыз байланыс орната отырып дамиды. Сонымен қатар Қиыр, Таяу және Орта Шығыс елдерімен экономикалық байланыстарды кеңейтуге ұмтылады.
Елдің қазіргі экономикалық және әлеуметтік географиясы өндіргіш күштерді орналастыру принциптерін жүзеге асыру нәтижесінде қалыптасты: өндірісті шикізат пен отын аудандарына және тұтынушыларға жақындату, аумақтық еңбек бөлінісін дамыту, экономикалық орталықтар мен ірі өнеркәсіп тораптарын қалыптастыру. Бұл үрдістер республика ішіндегі экономикалық аудандардың және аумақтық-өндірістік кешендердің дамуын айқындайды.
Негізгі ой
Өз республикасының географиялық ерекшеліктерін терең білу оқушыларға экономиканың күрделі мәселелерін ажыратып, қазіргі шаруашылық жағдайды дұрыс бағалауға және әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің мазмұнын түсінуге мүмкіндік береді.
Нормативтік негіз және оқу уақыты
2002 жылы қабылданған жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандартына сәйкес 9-сыныпта географияны оқытуға 34 сағат бөлінеді. Тақырыптық жоспар Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 12.05.2004 ж. №403 бұйрығымен бекітілген 8–9-сыныптарға арналған география бағдарламасына және 9-сыныпқа арналған «Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы» жаңа буын оқулығына (Е. Ахметов, Н. Кәрменова, Ш. Кәрібаева, Б. Асубаев) сүйеніп жасалады.
Мұндай құрылымда сарамандық жұмыстардың орны ерекше: олар карта, диаграмма, график, статистикалық деректер арқылы пәнді «қолмен ұстап» түсінуге жағдай жасайды.
Қазіргі оқыту: үздіксіздік, саралау және тірек-сызбалар
Әлемдік өркениетке ұмтылған қоғамда оқыту мен тәрбиенің тиімді жолдарын жаңарту — уақыт талабы. Дәстүрлі сабақ үлгілері барлық жағдайда бірдей нәтиже бермейтіндіктен, сабақтың табиғатына сай әдіс-тәсіл таңдап, жаңаша оқыту технологияларын енгізу басты назарға алынады.
География пәнінде үздіксіз білім беру ұстанымы маңызды: мектепке дейінгі кезеңнен бастап, мектептегі сарамандық, сыныптан тыс жұмыстар арқылы жалғасып, жоғары оқу орны мен өмірлік тәжірибеде бекіп отырады. Бұл үдерісте саралай және дамыта оқыту тәсілдері қолданылады.
Тірек-сызбалардың рөлі
Соңғы жылдары 9–10-сыныптарда сарамандық жұмыстарда тірек-сызбаларды қолдану тиімділігі байқалады. Олар ауызекі сөзді ықшамдап, негізгі ойды дәл жеткізеді; оқушыны ойлауға, жылдам шешім қабылдауға, ойын жүйелі айтуға жетелейді.
Сызба-нұсқаға қойылатын талаптар
- Дәлдік пен эстетикалық көркемдік сақталады.
- Қосымша түсіндірмелер мен сандық көрсеткіштер беріледі.
- Терминдерге талдау жасалады.
- Диаграмма мен графиктерді талдау және сызу міндеттеледі.
Елді бағалаудың логикасы
Қай ел болмасын оның географиялық орнын физикалық, экономикалық және саяси тұрғыдан жүйелі қарастырмай шаруашылығына толық баға беру мүмкін емес. Физикалық-географиялық орын бұрынғы білімді қайталап бекітсе, экономикалық-географиялық және саяси-географиялық орын — жаңа ұғым ретінде оқушылардың дүниетанымын кеңейтеді.
Сарамандық жұмыс үлгісі №2: «Халқы және еңбек қоры»
Мақсаты
Оқушыларға Қазақстан халқының саны мен ұлттық құрамындағы өзгерістерге миграцияның әсерін түсіндіру; көпұлтты мемлекет болу себептерін анықтау; халықтың орналасуы мен тығыздығын талдап, статистикалық материалдармен жұмыс істеу дағдысын қалыптастыру.
Дереккөз
Тақырып бұрын жеке қарастырылмағандықтан, «Казахстан в цифрах» (Алматы: Қазақстан баспасы, 1987) сияқты статистикалық жинақтарды қолдану ұсынылады.
Жоспар (сабақ құрылымы)
- 1 Қазақстандағы халық саны және ұлттық құрамы.
- 2 Халықтың орналасуы: қала және ауыл халқы.
- 3 Халықтың табиғи өсімі.
- 4 Халық санының өсу графигін салу.
- 5 Ірі қалаларды кескін картаға түсіру.
- 6 Статистикалық материалдармен жұмыс.
Негізгі сандық деректер (мысал)
- 1999 жылғы санақ бойынша халық саны: 14 953 126 адам.
- Қала халқы: 57,9%, ауыл халқы: 44,1%.
- Ұлттық құрамы: қазақтар — 53,4%, орыстар — 32,1%, украиндар — 4,5%, ұйғырлар — 1%, кәрістер — 0,5%, басқа ұлттар — қалған бөлігі.
- Табиғи өсім: әр 1000 адамға шаққанда 1960 ж. — 30,6, 1986 ж. — 18,1.
Графикке арналған деректер қатары
Оқушылар халық санының өзгерісін жылдар бойынша график түрінде көрсетеді:
| Жыл | Халық саны (млн) |
|---|---|
| 1926 | 6,03 |
| 1939 | 6,09 |
| 1959 | 9,3 |
| 1989 | 16,5 |
| 1997 | 15,9 |
| 2002 | 14,9 |
Талқылау сұрағы: қала мен ауыл халқының өзгеру графигінде өсу мен кему тенденциясы байқалады. Оның себептерін түсіндіріңіз (урбандалу, көші-қон, еңбек нарығы, инфрақұрылым).
Карта және есеп тапсырмалары
Кескін картамен жұмыс
- Ірі қалаларды белгілеу.
- Халық тығыздығын көрсету, ең тығыз және ең сирек қоныстанған аумақтарды ажырату.
Тығыздықты есептеу
Тығыздық — 1 шаршы километрге шаққандағы халық саны.
- Халық саны
- 14,9 млн
- Аумағы
- 2,7 млн км²
Ұғымдарды нақтылау
Қалалардың қызметі
Қалалар әкімшілік-басқару, өндірістік, мәдени, тарихи, көлік торабы және қызмет көрсету функцияларын атқарады.
Еңбек қоры
Еңбек қоры — халықтың еңбекке жарамды бөлігі. Ерлер: 16–63 жас, әйелдер: 16–58 жас. Ең белсенді жас тобы: 27–55 жас аралығы.
Сарамандық жұмыс үлгісі №6: «Қазақстан металлургиясы»
Мақсаты
Қазақстанның қара металлургия салаларының орналасу факторларын, салааралық байланыс географиясын және даму проблемаларын түсіндіру; картамен және сызбамен жұмыс істей отырып өндірістің «шикізаттан дайын өнімге дейінгі» тізбегін ұғындыру.
Педагогикалық акцент
Табиғат байлығын пайдаланудың тиімділігіне баға беру және өндірістік әлеуеттің толық іске асу-аспауын талдау.
Жоспар (тапсырмалар)
- 1 Атлас картасы арқылы қара металлургияның негізгі аудандарын анықтау.
- 2 Орналасу факторларын талдау (шикізат, отын, көлік, еңбек қоры).
- 3 Металлургиясы дамыған бір ауданға сипаттама жазу: атауы, географиялық орны, орналасу факторлары, тиімділігі, даму болашағы.
- 4 Кескін картаға толық және толық емес циклді кәсіпорындарды түсіру.
- 5 Қара металлургияның құрылымдық және салааралық байланыс сызбаларын құрастыру.
Негізгі түсініктер
- Толық циклді комбинат — рудадан бастап дайын прокатқа дейінгі барлық кезең жүзеге асатын кәсіпорын.
- Қайта өңдейтін зауыт — аралық өнімді қабылдап, кейінгі технологиялық кезеңдерді орындайды.
- Кен байыту комбинаты — кен құрамын байытып, металл алуға жарамды концентрат дайындайды.
Құрылымдық сызба (үлгі)
Руда → байыту → отын → балқыту → шойын → қоспа қосу → болат → қалыптау → суарып шыңдау → дайын өнім (прокат)
Бұл тізбек толық циклді комбинатқа тән.
Оқу барысында Қазақстанда байытылған кеннің бір бөлігі республика аумағынан тыс зауыттарда қорытылатыны сияқты мысалдар арқылы өндірістік мүмкіндіктің толық пайдаланылмау себептері талданады.
Оқушы нәтижесі
Бұл сарамандық жұмыста оқушылар қара металлургия өнімдерінің түрлері туралы түсінігін кеңейтеді, рудадан дайын өнімге дейінгі өндіріс ырғағын, шойын мен болаттың айырмасын және шойынның қандай жағдайда болатқа айналатынын нақтылайды.
Қорытынды: сарамандық жұмысты ұйымдастырудың икемділігі
Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы курсындағы сарамандық жұмыстарды әртүрлі әдіс-тәсілмен орындауға болады. Барлық оқушыға бірдей міндетті түрде баға қою талап етілмейді: мұғалім оқу мақсатына, сыныптың деңгейіне және уақыт мүмкіндігіне қарай бағалау үлгісін икемдеп таңдай алады.
Ең маңыздысы — сарамандық жұмыс карта, сызба, диаграмма, статистика арқылы оқушының ойлауын нақтылап, географиялық білімді өмірлік шешім қабылдаумен байланыстыратын тәжірибеге айналуы.
Картамен ойлау
Кеңістіктік талдау, салыстыру, себеп–салдар байланысын табу.
Дерекпен дәлелдеу
Статистиканы оқу, график құру, көрсеткішті түсіндіру.
Қолданбалы нәтиже
Экономикалық және экологиялық тұрғыдан сауатты пайым жасау.