Жер сілкінісі
Мазмұны
- Жоспар
- Кіріспе
- Негізгі бөлім
- Қорытынды
Кіріспе
Жер сілкінісі — геологиялық құбылыс. Ол кез келген өңірде болуы мүмкін, ал оның ошағы жер қойнауында қалыптасады. Геологиялық ортадағы жылжулар, ығысу, жарылу, шөгу сияқты жедел өзгерістер жер сілкінісінің негізгі себептеріне жатады.
Әрбір жер сілкінісі кезінде жарықтар мен жарылымдар арқылы жер қойнауында жинақталған энергияның бір бөлігі босап шығады. Жер бетінің шайқалуы сейсмикалық толқындардың таралуының нәтижесінде болады.
Негізгі ұғымдар
- Жер сілкінісі
- Жер қыртысы немесе мантияның кенеттен қозғалуынан туатын жер асты дүмпулері мен жер беті тербелісінің алысқа таралуы.
- Ошақ (фокустық аймақ)
- Сейсмикалық энергия бөлініп шығатын жер қойнауындағы аймақ.
- Гипоцентр
- Алғашқы сейсмикалық толқын басталатын ошақтың негізгі нүктесі.
- Эпицентр
- Гипоцентрдің дәл үстіндегі жер беті нүктесі.
Негізгі бөлім
Сейсмикалық толқындар: екі негізгі түр
Сейсмикалық толқындар шартты түрде екіге бөлінеді: көлемді толқындар (жер денесі арқылы таралатын) және жер беті толқындары (жердің үстіңгі қабатын қамтитын).
Көлемді толқындар әдетте жылдамырақ таралады. Сондықтан бақылау нүктесінде жер сілкінісінің болғанын білдіретін алғашқы серпіліс алдымен байқалады. Ал жер беті толқындары бірнеше секунд кеш жетіп, көбіне негізгі қатты соққыны әкеледі.
Қарқындылық пен магнитуда
Жер сілкінісінің қарқындылығы 12 баллдық сейсмикалық шкала бойынша (MSK-86) бағаланады.
Энергетикалық санатты сипаттау үшін магнитуда көрсеткіші пайдаланылады.
Әлсіз
1–4 балл
Көбіне жеңіл тербеліс, ұсақ заттардың қозғалысы байқалуы мүмкін.
Күшті
5–6 балл
Заттар құлап, жиһаз шайқалып, қабырғаларда сызаттар пайда болуы ықтимал.
Қирататын
8+ балл
Ғимараттар мен құрылыстардың қирау қаупі жоғары.
Жер сілкінісі кезіндегі ықтимал белгілер
Жер сілкінісі кезінде шынылардың сынуы, сөредегі заттардың құлауы, кітап сөрелері мен аспа шамдардың шайқалуы, төбеден сылақтың түсуі, қабырға мен төбеде сызаттардың пайда болуы мүмкін. Мұндай құбылыстар көбіне қатты шуылмен қатар жүреді.
Әдетте алғашқы 10–20 секундтан кейін дүмпулер күшейіп, ғимараттар мен құрылыстардың зақымдану қаупі артады. Жер сілкінісінің орташа ұзақтығы 5–20 секунд. Сілкіну неғұрлым ұзаққа созылса, зардап соғұрлым ауыр болуы ықтимал.
Мысал ретінде, 1995 жылы Сахалин облысындағы Нефтегорск елді мекенінде болған жер сілкінісінде қала қирап, үйінді астында көптеген адам қаза тапқаны тіркелген.
Қазақстандағы сейсмикалық ерекшеліктер
Қазақстан аумағында жер сілкінісі ошақтарының ең жоғарғы тереңдігі, әдетте, 50 км-ден аспайды. Жер сілкінісі жиі жағдайда жердің жоғарғы қабатындағы жарықтар мен жарылымдармен қатар жүреді.
Сілкінудің көлемі (жер сілкінісінің үдемелілігі) ғимараттардың бүліну деңгейі мен жер беті өзгерісінің сипатына қарай анықталып, балмен бағаланады. Ал толқындардың жалпы қуатына байланысты магнитуда көрсеткіші қолданылады.
Жер сілкінісіне қалай дайындалу керек
Алдын ала жоспар
- Үйде, жұмыста, қоғамдық орындарда және көлікте жер сілкінісі кезінде не істейтініңізді алдын ала жоспарлаңыз.
- Отбасы мүшелеріне қауіпсіздік ережелерін түсіндіріп, алғашқы медициналық көмек көрсету негіздерін үйретіңіз.
- Құжаттарды, ақшаны, қалта шамын және қосымша батареяларды қолжетімді жерде сақтаңыз.
- Бірнеше күнге жететін ауызсу және ұзақ сақталатын азық-түлік қорын дайындаңыз.
Үй ішіндегі қауіпсіздік
Кереуеттерді терезеден және сыртқы қабырғадан алшақ орналастырыңыз. Шкафтар мен сөрелерді қабырғаға мықтап бекітіңіз.
Жоғарғы сөрелер мен антресольдардан ауыр заттарды түсіріңіз. Улы химикаттар мен жанғыш сұйықтықтарды сенімді оқшауланған жерде сақтаңыз.
Қажет болғанда электрді, газды және суды өшіру үшін барлық тұрғындар рубильниктің, сондай-ақ газ бен су құбырларындағы негізгі крандардың қайда орналасқанын білуі тиіс.
Жер сілкінісі кезінде қалай әрекет жасау керек
Ең маңыздысы — сабыр сақтау
Ғимараттың тербелгенін сезсеңіз, заттардың құлағанын көрсеңіз, шынының сыңғырын естісеңіз, байбалам салмаңыз. Алғашқы дүмпуден кейін қауіпті тербелістер басталғанға дейін, әдетте, 15–20 секунд уақыт болуы мүмкін.
Егер ғимарат ішінде болсаңыз
- Мүмкін болса, құжат, ақша және ең қажетті заттарды алып, ғимараттан дереу шығыңыз.
- Лифтіні пайдаланбай, баспалдақпен түсіңіз.
- Егер шыға алмасаңыз, ішкі қабырғаға жақын бұрышта немесе ойықта тұрыңыз.
- Мүмкіндік болса, үстелдің астына тығылыңыз: ол құлаған заттар мен сынықтардан қорғайды.
- Терезелерден және ауыр жиһаздан алыс болыңыз; балалар болса, оларды қалқалаңыз.
- От қолданбаңыз (сіріңке, шам, тұтатқыш): газ ағуы болса, өрт қаупі бар.
Егер көшеде немесе көлікте болсаңыз
- Көшеге шыққан соң ғимараттардан алыстап, ашық кеңістікке барыңыз.
- Балкондардан, карниздерден, парапеттерден және салбыраған/үзілген сымдардан сақ болыңыз.
- Автомобильде болсаңыз, дүмпулер тоқтағанша ашық, қауіпсіз жерде көліктен шықпай тұрыңыз.
- Өз қауіпсіздігіңізді ескере отырып, өзгелерге көмектесуге дайын болыңыз.
Жер сілкінісінен кейін не істеу керек
Алғашқы әрекеттер
- Мұқтаждарға алғашқы көмек көрсетіңіз, жеңіл үйінді астында қалғандарды босатуға көмектесіңіз.
- Балалардың, науқастардың және қарттардың қауіпсіздігін қамтамасыз етіңіз, сабырға шақырыңыз.
- Қажетсіз телефон қоңырауларын жасамаңыз; радионы қосып, ресми ақпаратты тыңдаңыз.
- Жергілікті билік пен төтенше жағдай штабтарының нұсқауларына бағыныңыз.
Инженерлік қауіптер
- Электр өткізгіштерін, газ және су құбырларын зақымдануға тексеріңіз; қажет болса желілерді ажыратыңыз.
- Ашық от қолданбаңыз.
- Баспалдақпен түскенде оның беріктігін тексеріп, аса сақ болыңыз.
- Қираған ғимараттарға жақындамаңыз және ішіне кірмеңіз.
Қайталанбалы дүмпулер қаупі
Қайталанбалы дүмпулерге дайын болыңыз: олар жер сілкінісінен кейінгі алғашқы 2–3 сағатта ерекше қауіпті болуы мүмкін. Аса қажет болмаса ғимараттарға қайта кірмеңіз және тек ресми дереккөздерге сүйеніңіз.
Егер үйінді астында қалсаңыз
- Жағдайды байыппен бағалап, мүмкіндігінше өзіңізге алғашқы көмек көрсетіңіз.
- Сырттағы адамдармен байланыс орнатыңыз: дауыспен немесе тоқылдату арқылы белгі беріңіз.
- От жағуға болмайтынын есте сақтаңыз; құбырлар мен батареяларды белгі беру үшін пайдалануға болады.
- Күшіңізді үнемдеңіз. Адам азықсыз да ұзақ уақыт өмір сүре алады, бастысы — сабыр сақтап, әрекетті жоспарлау.
Алматы және елдегі өзекті мәселелер
Қазақстан сейсмологтары жер сілкінісіне дайындықта шешілмей отырған мәселелер бар екенін атап өтеді. Экологтар да ықтимал зілзала кезінде қосымша техногендік және табиғи қауіптердің қатар жүруі мүмкін екенін ескертеді. Мысалы, қала аумағында қауіпті инфекцияларды диагностикалайтын ветеринарлық зертхана секілді нысандардың болуы, сондай-ақ экологиялық тәуекелі жоғары өндірістердің шоғырлануы — қосымша алаңдаушылық туғызады.
Таулы алқаптарда құрылыс белсенді жүріп жатқан жағдайда, жер сілкінісі сел мен көшкін сияқты қосымша апаттарды қоздыруы ықтимал. Үлкен Алматы өзені алабы, Медеу ауданы, Ақсай мен Түрген шатқалдарындағы құрылыстарға қатысты қауіп-қатер туралы пікірлер жиі айтылады.
Инфрақұрылым және дайындық
- Алматыда көптеген мектептер, ауруханалар мен емханалар сейсмикалық күшейтуді қажет етеді.
- Сейсмикалық бақылау торабын жаңғырту және шағын аудандау карталарын жасау мәселелері өзектілігін жоғалтпай отыр.
- Өртке қарсы қызметтің материалдық-техникалық жарақтандырылуы мен деполардың жағдайы бойынша да сын көп айтылады.
Қазақстанда жыл сайын мыңдаған жер сілкінісі тіркеледі, оның ішінде төмен баллды дүмпулер жиі кездеседі. Бұл жағдай қауіпсіздікке қатысты жүйелі шешімдердің қажет екенін көрсетеді. Сейсмикалық карталардың өзектілігі ерекше: сейсмикалық қауіпті аймақтарды дәл анықтау құрылыс нормаларын дұрыс қолдануға және тәуекелді төмендетуге мүмкіндік береді.
Тағы бір маңызды бағыт — стратегиялық нысандардың (гидротехникалық құрылыстар, мұнай-газ құбырлары, жылу электр стансалары) сейсмоқауіпсіздігін тұрақты бақылау. Мұндай нысандардың жанында бақылаушы сейсмологиялық стансалардың болуы — тәуекелді басқарудың негізгі тетіктерінің бірі.
Энергетика саласына қатысты талқылауларда атом энергетикасының перспективасы да аталады. Бұл бағытта шешім қабылданған жағдайда, оның қауіпсіздігі, сейсмикалық факторлар және қоғамдық бақылау сияқты талаптар ерекше мәнге ие болады.
Қорытынды
Қорытындылай келгенде, Қазақстанда жер сілкінісі қаупі жоғары аймақтардың жалпы көлемі шамамен 450 мың км². Бұл өңірлерде өнеркәсіптің маңызды қорлары шоғырланған, тұрғын үй қорының елеулі бөлігі орналасқан және республика халқының шамамен 40%-ы тұрады.
Жер сілкінісі болуы ықтимал аумақтарда ірі қалалар мен елді мекендер, гидротехникалық құрылыстар, зиянды заттармен жұмыс істейтін өндірістер, сондай-ақ улы және жарылыс қаупі бар материалдар қоймалары орналасқан. Қатынас және инженерлік желілердің бұзылуы да қосымша қауіп төндіреді. Кей жағдайларда құрал-жабдықтардың зақымынан келетін шығын ғимараттың өз құнынан бірнеше есе асып түседі.
1993 жылғы 30 желтоқсанда Алматы облысында, Текелі қаласы маңында жер сілкінісі болып, сейсмикалық тұрғыдан қолайсыз алаңдарға салынған нысандар елеулі зақымданды: шайынды топырақ үстіндегі, қажетті күшейтусіз тұрғызылған саман үйлер және сапасы төмен құрылыс материалдары қолданылған құрылыстар қатты бүлінді. Нәтижесінде 300-ден астам отбасы баспанасыз қалып, бірқатар қоғамдық ғимараттарға зақым келді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Өмір-тіршілік қауіпсіздігі: С. Арпабеков. — Алматы, 2004.