ҰРЛЫҚ, ТОНАУ МЕН ҚАРАҚШЫЛЫҚ ШАБУЫЛДАРДЫ ТАБЫСТЫ АШУ ЖӘНЕ ТЕРГЕУДІҢ НЕГІЗГІ ТЕРГЕУ ӘРЕКЕТТЕРІ туралы қазақша реферат
Тақырыптың мәні
Ұрлық, тонау және қарақшылық шабуылдарды ашу мен тергеу — қылмыстың мән-жайын толық әрі дәл анықтауды талап ететін күрделі жұмыс. Нәтиже көбіне бастапқы кезеңде дұрыс ұйымдастырылған оқиға болған жерді қарау, жәбірленушіден жауап алу, жедел-іздестіру шаралары және кейінгі кезеңдегі тану үшін көрсету, тінту, сараптама сияқты әрекеттердің сапасына байланысты.
Оқиға болған жерді қарау: негізгі қағидалар
Ұрлық, тонау мен қарақшылықты тергеуде оқиға болған жерді қарау ең жоғары нәтиже береді, әсіресе қылмыскер мүлікті иемдену үшін жәбірленушінің қарсылығын немесе басқа тосқауылдарды (әйнекті сындыру, есікті бұзу және т.б.) жеңуге мәжбүр болған жағдайда. Алайда мұндай белгілер байқалмаса да, қараудан бас тартуға болмайды: тәжірибе көрсеткендей, мұқият әрі әдістемелі қарау кезінде материалдық іздер табуға болады.
Қатыстыратын тұлғалар
- Жәбірленуші (қатысуға мүмкіндігі болса, оқиға орнына шақырылады).
- Сарапшы-криминалист.
- Кинолог-инспектор (иіс ізімен жұмыс қажет болғанда).
Іздер мен объектілер
- Қол мен аяқкиім іздері.
- Қан іздері және күрес белгілері.
- Түсіп қалған/тасталған заттар (мысалы, түйме, сынық, қаптама, құрал іздері).
- Қылмыскер ұстауы мүмкін заттардан иіс үлгілерін алу.
Қарау шекарасын кеңейту
Қылмыс іздері мен заттай дәлелдемелер кейде оқиға орнынан қашықтау жерден табылады. Сондықтан қарау аумағын қылмыскердің жәбірленушіге жақындауы мүмкін жолдарын және ықтимал жасырыну бағыттарын ескере отырып кеңейту маңызды.
Микробөлшектер және жанасу іздері
Егер тонау немесе қарақшылық кезінде күрес болған болса, жәбірленушінің киімінде немесе жеке заттарында микробөлшектер қалуы мүмкін. Мұндай бөлшектер, әдетте, жұққан тасымалдағышымен бірге алынып, тиісті тәртіппен бекітіледі.
Дайындық сатысы: хабар түскен сәттен бастап
Оқиға туралы хабар алынған бойда тергеуші қарауға дайындықты ұйымдастырады. Бұл кезең кейінгі әрекеттердің сапасын айқындайды.
Тергеушінің бастапқы міндеттері
- Не болғанын және қайда болғанын нақтылау.
- Оқиға орнын күзетуді ұйымдастыру туралы нұсқау беру (жергілікті әкімшілік немесе полиция арқылы).
- Куәларды (оқиғаны өз көзімен көрген адамдарды) анықтау қажеттігін ескерту.
- Жәбірленуші болса, медициналық көмекті қамтамасыз ету.
- Полицияның сезікті тұлғаларды ұстау және зардаптардың алдын алу бойынша шара қолданған-қолданбағанын нақтылау.
- Тергеу портфелі, фотоаппарат және басқа құралдардың толықтығын тексеру; қажетті мамандарды шақыру.
Жәбірленушіден жауап алу: дәлдік пен қауіпсіздік
Қарақшылық және тонау туралы істерде жәбірленушіден жауап алу, әдетте, оқиға болған жерді қарағаннан кейін дереу жүргізіледі. Жекелеген жағдайларда қарауға дейін жауап алу қажет болуы мүмкін. Жауап алу алдында жәбірленушіні сабырға шақырып, оның қауіпсіздігіне құқық қорғау органдары кепілдік беретінін түсіндіру маңызды.
Нақтылайтын негізгі сұрақтар
- Қылмыс қайда және қашан болды?
- Жәбірленуші не себепті сол жерде болды?
- Оқиға қалай өрбіді: қылмыскер не істеді/не айтты, күш қолдану немесе қорқыту қалай көрінді?
- Қару болса, қандай қару және оның белгілері қандай?
- Жәбірленуші қарсылық көрсетті ме, көмекке шақырды ма?
- Келтірілген зиян: не ұрланды, материалдық шығын көлемі, дене жарақаты бар ма?
- Қылмыскердің белгілері, тану мүмкіндігі, жасырынған бағыты.
- Ұрланған бұйымдардың нақты белгілері.
- Оқиғадан кейін жәбірленуші не істеді, кім көрді немесе көруі мүмкін?
Сипаттауды күшейтетін детальдар
Қылмыскерді сипаттауда ауызша суреттеу ережелері мен терминдерін кең қолдану ұсынылады. Ерекше белгілерді нақтылап жазып алу қажет: мең, қал, тыртық, сүйел, татуировка, сондай-ақ киімнің айрықша ерекшеліктері.
Ұрланған заттар бойынша: хаттамада егжей-тегжейлі сипаттауымен қатар, құжаттарының (төлқұжат, кепілдеме талоны) немесе қосымша бөлшектерінің (қосалқы түйме, мата қиындысы, қорап, қаптама) сақталуын анықтау керек. Егер киім ұрланса, қалтасында не болғаны да нақтыланады.
Сезікті мен айыпталушыдан жауап алу: тактика және психология
Айыпталушыдан жауап алу кезінде қойылатын сұрақтар, әдетте, бастапқы кезеңде сезіктіден жауап алуда айқындалған сұрақтарға ұқсас болады. Тонау және қарақшылық істерінде жалған жауап беру жиі кездесетіндіктен, дәлелдемелерді кезең-кезеңімен ұсыну тактикасы қолданылады.
Психологиялық жағдайды ескеру
Жауап алу кезінде тергеуші мен жауап беруші арасында белгілі бір қарым-қатынас қалыптасады. Егер адам өз еркімен шындықты толық айтса — қайшылықсыз жағдай. Ал жалған жауап беріп, мән-жайларды жасырып жалтарса — қайшылықты жағдай. Мұндайда тергеуші тактикалық тәсілдерді сауатты қолданып, алынған ақпаратты басқа дәлелдемелермен салыстырып отыруы керек.
Сезікті ұсталған жоқ болса
Егер қылмыс жасады деген сезікті тұлға ұсталмаған жағдайда, тергеу әрекеттерімен қатар сезіктіні анықтауға және оқиғаның барлық мән-жайын айқындауға бағытталған жедел-іздестіру шаралары белсенді түрде жүргізілуі тиіс.
Кейінгі тергеу әрекеттері
Тану үшін көрсету
Тану үшін көрсету — ҚР ҚІЖК-нің 228-бабында көзделген тәртіп бойынша жүргізілетін тергеу әрекеті. Мақсаты — танушы тұлғаның бұрын көрген объектімен ұқсастығын немесе айырмашылығын анықтау. Бұл кезде есінде қалған бейне ұсынылған объектінің белгілерімен ойша салыстырылады.
Айғақты оқиға орнында тексеру
Оқиғаның нақты механизмі мен қатысушылар әрекетін тексеруге мүмкіндік береді. Мәліметтерді нақтылау, қайшылықтарды анықтау және қосымша дәлелдемелерді табу тұрғысынан маңызды.
Тінту және алу
Жасырылған заттарды, құжаттарды, қаруды, ұрланған мүлікті табуға бағытталған. Тінту барысында адамның мінез-құлқы мен көңіл күйіндегі өзгерістер кейде жасырын орындарды айқындауға түрткі болуы мүмкін.
Тінту кезіндегі бақылау: практикалық мысал
Тонау ісі бойынша сезіктінің үйінде тінту жүргізілгенде, үйде жалғыз тұратын тінтілетін адам бастапқыда ашуланып, асығып-сасып, қобалжыған күй танытады. Бөлменің бір бөлігі тексерілгеннен кейін оның көңіл күйі күрт көтеріліп, тінту жүргізіп жатқан адамдармен қалжыңдаса бастауы мүмкін. Тергеуші мұндай өзгерісті дер кезінде байқап, бұрын тексерілген аумақты қайта мұқият қарап шығып, әсіресе адамның өзі тапжылмай тұрған орынды (мысалы, кереует маңын) назарға алады. Қайта тексеру кезінде кереуеттің алмалы арқалығының қуысынан ақша, тергеуге қажет құжаттар және қылмыс құралы табылған жағдайлар кездеседі.
Тактикалық әдіс: «ауызша барлау»
«Ауызша барлау» әдісінің мәні — тергеушінің көмекшілеріне нұсқау бергендей болып, тінтілуші еститіндей дауыстап белгілі бір орындарды немесе объектілерді мұқият қарауды айтуы. Осы сәтте тергеуші тінтілетін адамның психологиялық күйін бақылайды: жасырынған орын аталғанда, адам көбіне қобалжуын жасыра алмай, абыржып қалуы мүмкін.
Қоғамдық қатысу және БАҚ-тың рөлі
Қылмысқа қарсы күреске жұртшылықтың қатысуы құқық қорғау органдарының мүмкіндігін күшейтеді және қоғамның құқықтық мәдениетін арттыруға ықпал етеді. Бұқаралық ақпарат құралдары (радио, теледидар, баспа) арқылы көмек сұрау тергеуден жасырынған қылмыскерлер мен ұрланған мүлікті іздестіруді жеделдетуге, сондай-ақ қарақшылыққа жағдай жасайтын мән-жайлардың себептерін жоюға бағытталған алдын алу жұмыстарына серпін береді.
Сараптамалар: дәлелдеудің ғылыми негізі
Тергеудің келесі кезеңінде әртүрлі сараптамалар тағайындалады. Олар материалдық іздерді ғылыми әдістермен зерттеп, оқиғаның объективті көрінісін қалпына келтіруге көмектеседі.
Жиі тағайындалатын сараптамалар
- Сот-медициналық сараптама (тірі тұлғалар және заттай дәлелдемелер бойынша).
- Криминалистік сараптамалар: трасологиялық, қарутанушылық.
- Топырақтану, материалтану және өзге де арнайы сараптамалар.
Ұрлық/тонау/қарақшылық істеріндегі арнайы бағыттар
- Дактилоскопиялық сараптама (іздерді анықтау және салыстыру).
- Трассологиялық сараптама (аяқкиім, құрал, із жолдары және т.б.).
- Фоноскопиялық (дыбыстық) сараптама.