Қазақ ономастикасы бүгінгі таңда өз нысанын кеңейтіп, өз алдына тіл ғылымының бір саласы ретінде қалыптасып, біршама жетістіктерге жетті

Қазақ ономастикасының қалыптасуы және зерттелуі

Қазақ ономастикасы бүгінгі таңда зерттеу нысанын кеңейтіп, тіл білімінің дербес саласы ретінде қалыптасып, елеулі нәтижелерге қол жеткізді. Қазақ ономастикасына арналған ғылыми еңбектердің саны да, сапасы да артып, одақтық деңгейдегі зерттеулермен теңескенін айтуға болады [1].

Зерттеу тек қазіргі ахуалмен шектелмей, орта түркі дәуіріне тән жазба ескерткіштердегі ономастикалық деректер де ғалымдардың назарында болды. Бұл бағытта А. Әбдірахманов, Т. Жанұзақов, Ә. Нұрмағамбетов, Ә. Қайдар, В. У. Махпиров, А. Ибатов және басқа да зерттеушілердің еңбектерін атауға болады.

Қазақ антропонимикасы: негізгі зерттеулер мен авторлар

Тіл ғылымы қоғамдық ғылымдармен де, жаратылыстану салаларымен де тығыз байланыста дамиды. Әсіресе тарих және этнографиямен байланыс ономастикада айқын байқалады. Адам есімдері ғасырлар бойы өмір сүретіндіктен, олардың құрамында тіл тарихына қатысты құнды деректер мол.

Антропонимдер халықтың өткен тарихын тануға, мәдени өмірі мен діни ұстанымдары туралы мағлұмат алуға мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан қарағанда, қазақ антропонимдерінде туыс халықтармен ортақ тұстар да, ұлттық сипат беретін ерекшеліктер де бар.

Есім этимологиясы және түркі халықтары арасындағы ұқсастық

Кісі аттарының шығу төркінін және этимологиясын зерттеу ономастиканың негізгі бағыттарының бірі. Түркі халықтарының көпшілігінде адам аттарының жиі ұқсас келуі заңды құбылыс: тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрпы, салт-санасы және кейде діни ортақтығы да әсер етеді.

Көркем мәтіндегі антропонимдер: эпос және роман тәжірибесі

Көркем туындылардағы адам аттары түркологияда В. В. Радлов, В. М. Жирмунский, А. К. Боровков, Н. К. Баскаков, Ә. Қоңыратбаев және басқа ғалымдардың еңбектерінде жиі талданған.

Осы пайымдауды «Абай жолы» романындағы антропонимдерге де қолдануға болады. Мысалы, Құнанбай, Майбасар, Қаратай, Оразбай, Тәкежан, Әзімбай сияқты есімдер қаталдық пен озбырлықты аңғартса, Абай, Әбіш, Ербол, Дәрмен, Әйгерім секілді аттар адамгершілік пен адалдықтың символы ретінде көрінеді. Романда шамамен 450-ге жуық антропоним ұшырасады.

Антропонимия ұғымы және зерттеу бағыты

Орыс тіл білімінде М. В. Ломоносов, Я. К. Грот, И. И. Срезневский тәрізді ғалымдар есімдер туралы құнды пікірлер айтқан. Орыс есімдерін алғаш жүйелі зерттегендердің қатарында М. Морошкин мен Н. М. Тупиков аталады. Т. Жанұзақовтың көрсетуінше, Морошкин есімдерді хронологиялық жоспармен қарастырса, Тупиков оларды тарихи тұрғыдан ғана емес, лингвистикалық талдаумен ұштастыру қажеттігін атап өткен [3; 47–50].

Орыс ономастикасында зоонимия, астрономия, этнонимия және антропонимика сияқты салалар жүйелі зерттеле бастаған соң, бұл ықпал қазақ тіліндегі кісі аттарын қарастыруға да әсер етті. Қазақ есімдері жөніндегі деректер ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап жиі ұшырайды. Бұл мәселеге В. В. Бартольд, Ш. Уәлиханов, В. И. Даль, Н. И. Ильминский, А. И. Самойлович еңбектерінде назар аударылған.

Құрама есімдердің құрылымы және тарихи қабат

Біріккен тұлғалы кісі аттарының грамматикалық құрылымы әркелкі. Мысалы, Бүркітбай, Шаянбай, Құнанбай, Асаубай, Асылбай есімдері мағыналық жағынан бірдей емес. Мұнда бай компоненті әртүрлі жолмен ұштасады: бірде оның алдындағы сөз зат есім ретінде, бірде сын есім ретінде жұмсалады.

Түркі тілдеріндегі ономастиканың зерттелу тарихы шартты түрде екі кезеңге бөлінеді: ертеректе жазылған еңбектер және кеңестік дәуірдегі еңбектер [13; 10]. Бұл бағыттағы шолу, әсіресе, В. В. Радловтың «Түркі тайпалары әдебиетінің үлгілері» еңбегіне сүйене отырып жасалған.

Сондай-ақ, В. А. Гордлевский мен А. И. Самойлович мақалаларында әдет-ғұрып, ырым, жасөспірімдерге ат қою және тәрбиелеу мәселелері де сөз болады [13; 21].

Тарихи ескерткіштер, «Мырза» атауы және кірме антропонимдер

Қазіргі қазақ тіліндегі антропонимдер ХІ–ХV ғасырларға тән архитектуралық және жазба ескерткіштерде де кездесетіні айтылады. Сол дәуірдегі есімдер мен романдағы есімдердің арасында түбегейлі айырмашылықтан гөрі, көбіне дыбыстық ерекшеліктер байқалады.

Жалпы, дүниежүзі халықтарының әрқайсысында жергілікті тұрмысқа, шаруашылыққа, салт-дәстүрге байланысты қалыптасқан есім қою жүйесі бар. Рулық қоғамнан бері есімдердің әлеуметтік қызметі болғанын Ф. Энгельс деректері арқылы түсіндіретін пікірлер де келтіріледі: белгілі бір рудың есімдері сол тайпа ішінде сол руға тән болып, адамның қай руға жататынын айқындауға қызмет еткен [8; 106].

Қазақ есімдері ерте кезден пайда болғаны, олардың кейбірі қолданыстан шыққаны, ал кейбірі жұрнақ немесе компонент ретінде сақталғаны айтылады [9; 45]. Мысалы, романда Байсал, Дәулеткелді, Ораз сияқты көне қабатты танытатын есімдер бар.

Табиғат, фольклор және тұрмыс негізіндегі есімдер

Антропонимдерге табиғатпен қарым-қатынас, аң-құсқа байланысты наным-сенім, ай мен күнге табыну сияқты көне ұғымдар ықпал еткен. Романдағы Құсбек, Бүркітбай, Қамысбай, Көкше, Торғай секілді есімдер осы дүниетаным қабаттарын аңғартады.

Халықаралық байланыстар нәтижесінде тілге мыңдаған кірме сөздермен қатар өзге тайпа-рулардағы кісі есімдері де енген. Фольклор қазақтың көркем және жазба әдебиетінің дамуына ерекше ықпал етті; ауыз әдебиеті ХV–ХVІІІ ғасырларда айрықша өріс алды.

Тіршілік тәжірибесінің ұқсастығы кейде туыстығы алшақ тілдер арасында да антропонимиялық параллельдер тудырады. Мысалы, орыс тіліндегі Волков, Бугачев, Беркутов, Соколов, Козлов, Лисицын, Медведев, Зайцев сияқты фамилиялармен мағыналық жағынан ұқсас атаулар романда да кездеседі: Бөрібасар, Бүркітбай, Құсбек [13; 24–25]. Осындай үлгілер қазақ, қырғыз, қарақалпақ, өзбек, түркмен тілдерінде де бар, формасы бөлек болғанымен мағыналық жақындығы байқалады.

Көне түркі қабаты және романдағы сәйкестіктер

Романдағы кейбір есімдер көне түркі тілдерінде де ұшырасады. Төмендегі қатарлар тарихи сабақтастықты да, түркі тілдерінің туыстығын да аңғартады:

Діни ұғымдар, ырым және батырлық дәстүрдің антропонимдерге ықпалы

Қазақ халқы өзге туыс түркі халықтары сияқты көршілес елдермен тығыз мәдени байланыста болды. Орта Азия халықтарының есімдері түрі жағынан да, жасалу принциптері жағынан да жақын. Балаларға діни ұғымдар негізінде ат қою, табиғатқа бас ию сияқты әдет-ғұрыптардың ықпалы романдағы Таңшолпан, Құдайберді, Күнту, Күлбадан секілді есімдерден де көрінеді.

Қазақта ауыз әдебиеті кейіпкерлерінің, батырлар есімдерінің негізінде ат қою да кең тараған: бала елін, жерін сүйетін, халық қамын ойлайтын тұлға болсын деген тілек басым. Мысалы: Қобылан, Қамбар, Назым, Құртқа, Қарлыға, Төлеген. Романда да бұған жақын есімдер кездеседі: Баян, Қамқа, Қамар, Манас, Зылиқа, Жамал.