Тілдің сөздік қорының баюы, молаюы түрлі тәсілдер арқылы болса, солардың көне түріне семантикалық даму жатады
Семантикалық даму және сөздік қордың кеңеюі
Тілдің сөздік қорының баюы мен молаюы әртүрлі тәсілдер арқылы жүзеге асады. Сол тәсілдердің көнелерінің бірі — семантикалық даму. Семантикалық даму барысында сөз өзінің дыбыстық немесе морфемдік құрамын өзгертпей-ақ, уақыт өте келе жаңа мағыналарды біртіндеп қосып отырады.
Нәтижесінде тілде бір сөз бірнеше лексикалық мағынаны білдіре алады, ал оның тілдік қызметі кеңейеді. Бұл үдерісте сөз саны көбеймегенімен, сөздердің мағыналық мүмкіндігі айтарлықтай артады.
Түркі тілдеріндегі етістік семантикасын зерттеу
Түркі тілдерінде етістік семантикасы біршама зерттелген. Атап айтқанда, бұл бағытта Э.Р. Тенишев (1961), Н.З. Гаджиева, А.А. Коклянова (1961), Б.И. Татаринцев (1987), И.К. Кучкартаев (1977), А.К. Алекперов (1980), А.А. Цалкаламанидзе (1973), М. Оразов (1983) және басқа да ғалымдар еңбектенген.
Негізгі ой
Бұл зерттеулер етістіктің мағыналық құрылымын ашып, оны лексика-семантикалық топтарға жіктеудің түрлі тәсілдерін ұсынады.
Қазақ тіл біліміндегі бағыттар мен ұстанымдар
Қазақ тіл білімінде де грамматикатанушы ғалымдар етістікке қатысты арнайы зерттеулер жүргізіп, монографиялар жариялаған. Етістікті әрі сөз табы ретінде, әрі мағыналық сипатын қоса талдаған еңбектердің қатарынан А. Қалыбаева (Хасенова), Ы. Е. Маманов, А. Ысқақов, Н. Оралбаева жұмыстарын ерекше атауға болады.
А. Хасенованың жіктеуі
А. Хасенова «Қазақ тілі грамматикасында» түбір етістік ұғымына сыйатын сөздерді іс-әрекет, амал, қалып процесінің динамикасын білдіруі тұрғысынан қарастырады және оларды бірнеше лексика-семантикалық топқа бөлуге болатынын көрсетеді.
Сонымен қатар ұйымдастыру, жорғала, мияула, шырылда сияқты туынды етістіктердің де лексика-семантикалық топтар құрамына енгізілетіні айтылады. Жұмыста басқа түркі тілдерінде қалыптаспаған жаңа үлгіде топтастыру да ұсынылғанымен, бөлудің принциптері нақты ашып көрсетілмегені атап өтіледі [9, 127 б.].
М. Оразов: 12 лексика-семантикалық топ
М. Оразов 1983 жылы «Семантика казахского глагола» тақырыбындағы докторлық диссертациясында етістіктің 12 лексика-семантикалық тобын көрсетеді. Ғалым етістіктерді мағыналық топтарға бөлуде сөйлесу етістіктерін семантикалық тұрғыдан жіктей отырып, морфологиялық белгілерді де негізге алған.
А. Ысқақов: жіктеу бар, принцип айқын емес
А. Ысқақовтың оқулығында (1991) етістіктер лексика-семантикалық топтарға жіктелгенімен, оларды бөлудің ғылыми принциптері нақты көрсетілмеген.
Ы. Маманов: функционалды-семантикалық ұстаным
Ы. Мамановтың етістіктерді басты ерекшеліктері бойынша бірнеше топқа бөлуінде басқа ғалымдармен салыстырғанда өзгешеліктер бар. Оның түбір етістіктерді семантикалық топтастырудағы ұстанымы Г.А. Золотова, А.В. Бондарко, З. Ахметжанованың функционалды грамматика теориясымен сабақтас.
Мамановтың пікірінше, негізгі түбір етістіктерді таза семантикалық негізде толық жіктеу қиын. Оларды мағынасына қарай бөлу көбіне морфологиялық және синтаксистік тәсілдердің белсенді қатысуы арқылы ғана мүмкін болады. Бұл тұжырым қазіргі функционалды семантиканың маңызды принциптерімен үйлеседі.
Ы. Маманов қазақ тілінде етістікті лексика-семантикалық топтарға жіктеп көрсеткен іргелі зерттеушілердің бірі саналады.
Қазіргі зерттеу бағыты
Қазіргі кезеңде етістіктің жекелеген лексика-семантикалық топтары арнайы түрде зерттеліп, олардың мағыналық табиғатын терең сипаттауға бағытталған жұмыстар жалғасуда.