Топырақ зонасы
Топырақ-географиялық аудандастырудың мәні
Топырақ-географиялық аудандастырудың мақсаты — топырақ жамылғысының құрылымы мен құрамындағы ұқсастықтарға сүйене отырып, аумақтарды жергілікті және аймақтық бірліктерге бөлу, соның негізінде жерді тиімді пайдалану жүйелерін негіздеу. Бұл бағыттағы жұмыстың тірегі — топырақ жамылғысының картасы.
Аудандастыруды нақтылау үшін топырақ картасымен қатар геологиялық карта, жер бедері картасы, төрттік дәуір шөгінділері, өсімдік жамылғысы және климаттық карталар кеңінен пайдаланылады.
Таксономиялық бірліктердің иерархиясы
Топырақ-географиялық аудандастыру карталарында бір-біріне бағынышты бірнеше аумақтық таксономиялық бірліктер беріледі: ірі аймақтар біртіндеп ұсақ бөлімшелерге жіктеледі.
Барлық территориялар үшін
- 1 Топырақ-биоклиматтық белдеу
- 2 Топырақ-биоклиматтық облыс
Жазық территориялар үшін
- 3 Топырақ зонасы немесе зонашасы
- 4 Топырақ провинциясы
- 5 Топырақ округі
- 6 Топырақ ауданы
Таулы территориялар үшін
- 3 Таулы топырақ зонасы
- 4 Таулы топырақ провинциясы
- 5 Таулы топырақ округі
- 6 Таулы топырақ ауданы
Негізгі анықтамалар
Топырақ-биоклиматтық белдеу
Топырақтардың көлденең зоналар мен биіктік белдеулер бойынша таралуында радиациялық және жылу жағдайларының біртектестігін сипаттайтын ең ірі бірлік.
Топырақ-биоклиматтық облыс
Тек радиациялық және жылу жағдайлары ғана емес, сонымен қатар ылғалдану және құрғақтану режимдерінің біртектестігімен ерекшеленетін аумақтық бірлік.
Топырақ зонасы
Зоналық топырақ типінің және онымен қатар кездесетін зонааралық топырақтардың ареалдарын біріктіретін бірлік.
Топырақ провинциясы
Топырақ зонасының топырақ түзілу ерекшеліктеріне байланысты (ылғалдану, құрғақтану немесе температуралық өзгерістер) бөлінетін бөлігі.
Топырақ округі
Жер бедері мен топырақ түзуші жыныстардың ерекшеліктеріне байланысты, топырақ жамылғысы салыстырмалы түрде біркелкі құрылымда таралған провинцияның бөлігі.
Топырақ ауданы
Жергілікті табиғи жағдайларға, кейде әкімшілік бөлініске қарай ажыратылатын ең кіші аумақтық бірлік.
Аудандастыру нәтижелерінің мысалы
Бұрынғы Одақ көлемінде қолданылған өлшемдер бойынша 5 топырақ-биоклиматтық белдеу, 13 топырақ-биоклиматтық облыс, 26 топырақ зонасы мен зонашасы, сондай-ақ 108 топырақ провинциясы бөлінген.
Әлемдік аудандастыруға қысқаша шолу
Әлемдік топырақтарды географиялық аудандастырудың кешенді нұсқаларының бірін М.А. Глазовская (1981) ұсынған. Автордың көзқарасы бойынша, ең ірі бірлік ретінде топырақ-биоклиматтық белдеудің орнына топырақ секторлары, одан кейін топырақ облыстары қабылданады.
Бұл оқу материалында біз жалпы әлемдік деңгейде мойындалған В.В. Докучаев идеяларына сүйене отырып, топырақтардың түзілуі мен таралуының негізгі заңдылықтарын ғана қысқаша сипаттаумен шектелеміз.
Болжамды континенттің көлденең зоналылығы (Глазовская, 1981)
Төменде зоналардың атаулары қысқартулармен берілген (әдебиеттегі нұсқа сақталады) және жақша ішінде баламалы белгілеулер көрсетілді.
Ескерту: қысқартулардың кейбірі дереккөзде әртүрлі нұсқада кездесуі мүмкін; бұл жерде мәтіндегі берілімі сақталды.
Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар
- 1 Топырақ типтерін аудандастырудың негізгі қағидалары қандай?
- 2 Топырақ карталарын құрудың негізгі қағидалары қандай?