Ортағасырлық діни философия
Реферат
Кіріспе
Бай тарихы бар ислам мәдениетінің адамзатқа бергені мол. Соның бірі — мұсылман философтары: олар Шығыс пен Батысқа адамгершілік мұраттардың жаршысы болды. Әл-Фараби мен Ибн Сина секілді ойшылдар Ежелгі Грекия философиясындағы ұмыт қалған мұраларды қайта жаңғыртып, оларға түсіндірмелер жазып, жаңа интеллектуалдық өріс ашты.
Мұсылман философиясының идеялық бастауы бір ғана арнадан тұрмайды. Ол, біріншіден, VI ғасырдың соңындағы араб мәдениеті мен христиан және иудаистік идеялардың өзара ықпалдасуының жемісі; екіншіден, ислам дінінің интеллектуалдық әлеуеті; үшіншіден, парсы және түркі тілдес ұлттық мәдениеттердің қалыптасуы мен жетілу үрдісі.
Негізгі объект
Дүниетанымның мәңгі сұрақтарын антикалық әрі діни дәстүрлер арқылы саралау, сондай-ақ әр кезеңдегі аймақтық және ұлттық рухани жетістіктерді бағалау.
Басты екі тірек
Бір арнасы — Құранның рухани құндылығы мен өзге діндермен пікірталас тәжірибесі, екіншісі — аристотелизм арқылы келген рационалдық дәстүр.
Әл-Фараби мен Ибн Сина қалыптастырған шындық іздеу жолын үздіксіз сын елегінен өткізген ойшылдардың алдыңғы қатарында Әбу Хамид Мұхаммед әл-Ғазали тұр. Әл-Ғазали — сан саланы меңгерген әмбебап тұлға. Бұл мәтінде оның философияға, кәләмға, логикаға ықпалы және өз дәуіріндегі батиния ағымына қарсы жазған еңбектері сөз болады.
I тарау. Әл-Ғазалидің философиялық еңбектері
Әбу Хамид Мұхаммед әл-Ғазали Еуропада туып-өспесе де, орта ғасырлық интеллектуалдық кеңістікте кең танылды. Ислам әлемі оны көзі тірісінде-ақ «Шейх-ул-ислам» деп құрметтеді. Тіпті, кейбір пікірлерде: «Егер Мұхаммедтен кейін пайғамбар келер болса, ол — Ғазали болар еді» деген бағалау кездеседі.
Туған жері мен кезеңі
Хорасан, Тус (шамамен 1058/1059–1111).
Білім жолы
Нишапурдағы Низамия медресесінде Имам әл-Жүвайниден тәлім алды.
Қызметі
Низамияда ұстаздық, басқарушылық қызмет атқарып, ғылыми пікірталастарға белсене қатысты.
Әл-Ғазали қысқа ғұмыр сүрсе де, құқықтану, теология, логика, философия және сопылыққа қатысты көптеген еңбек қалдырды. Оның ислам философиясының дамуына қосқан үлесі сопылық ілімнің жүйеленуіне де ықпал етті.
Еңбектерінің ауқымы мен ықпалы
Әл-Ғазалидің жалпы еңбектерінің саны жүзге жуық деп айтылады. Олар фиқһ, кәләм, философия, логика, суфизм теориясы және тәрбие мәселелерін қамтиды. Ғалым Ғарифолла Есімнің пікірінше, әл-Ғазалисіз суфизмді ғана емес, жалпы ислам философиясын түсіну де қиын.
Кең тараған шығармалары (іріктеме)
- «Философтардың ниеті» (Мақасид әл-фаласафия)
- «Философтарды терістеу» (Тахафут әл-фаласафия)
- «Адасудан арылу»
- «Ілім өлшемі»
- «Діни ғылымдардың қайта өрлеуі» (Ихия)
- «Ей, перзент»
Ғазали Батысқа да ықпал еткен тұлға: оның ойлары батыстық схоластика кеңістігінде талқыланды. Ол әл-Фараби және Ибн Сина бағытындағы философиямен пікірталасқа түсіп, екі маңызды еңбек арқылы олардың кей тұжырымдарын сынға алды.
«Кәміл адам» идеясы
Әл-Ғазали «Мизан әл-амал» («Жұмыс өлшемі») еңбегінде кәміл адам (инсан-и-кәмил) мәселесін жан-жақты қозғайды. Онда кемелдікке ұмтылған жанның рухани тәжірибесі туралы батыл пайымдаулар айтылып, адамның мүмкіндігі, жауапкершілігі және діни қағидалармен байланысы терең қарастырылады. «Кәміл адам қандай?» деген сұрақтың өзектілігі бүгінге дейін төмендеген емес.
II тарау. Әл-Ғазалидің философиясындағы негізгі мәселелер
Мемлекет, билік және имамат
Әл-Ғазали суфизмнің көптеген идеяларын ірі теолог ретінде тереңдете дамытты. Ол өз дәуіріндегі ойшылдар секілді мемлекеттік құрылым мәселесін де айналып өтпеді: бірқатар еңбектерінде сұлтанға басқару жөнінде ұсыныстар айтып, биліктің заңдылық негізде нығаюын сөз етеді, кей тұста халифат институтын сынға алады. Осы талдаулардың нәтижесінде халиф пен сұлтан арақатынасы туралы пайымдары имамат теориясын жүйелеуге ұласады.
Ғазалидің түсінігінде мемлекет исламды және мұсылманша өмір сүру тәртібін қорғауға тиіс. Ал «Философтарды терістеу» еңбегінде ол Фараби мен Ибн Синаны сынап, әлемнің жаратылысы туралы өз ұстанымын — Құдай еркінің шексіздігі мен құдіретін негіздеуді алға тартады.
Этика (ахлақ) және қоғамның рухани диагнозы
Әл-Ғазалидің ықпалды жетістіктерінің бірі — этика мәселесін терең қоюы және ислам қоғамындағы ахлаққа қатысты көмескі тұстарды дәл байқауы. «Діни ғылымдардың қайта өрлеуі» еңбегінде ол осы проблемаларды талдап қана қоймай, бай этикалық тұжырымдар ұсынады, ұғымдарға жаңа қырынан қарауға мүмкіндік береді.
Рух, жүрек, нәпсі, ақыл
«Ихиядағы» «Жүректің ғажайыптары» бөлімінде бұл ұғымдардың психологиялық және этикалық тұрғыдан өзара астасып жататыны көрсетіледі.
Адам болмысы: рухани және тәндік өлшем
Ол рухани қырды басым зерттегенімен, тәнді де адам табиғатының бөлігі деп қарап, өмірде денеге де лайықты мән беруді ұсынады.
Дін туралы білімнің табиғаты және күмән феномені
«Діни ғылымдардың қайта өрлеуінде» Ғазали дін туралы білімнің қабаттарын ажыратады: әр адам бір деңгейдегі біліммен шектелуі мүмкін, ал суфилерге аян арқылы берілетін білімге кез келген ғалымның қолы жете бермейді. Осыдан ол дін туралы білімді тек ақылмен толық қорытып шығару мүмкін емес деген ойға келеді; мұнда мистикалық қырдың орны ерекше.
Күнә мен мінез туралы талдау (іріктеме)
- хайуани инстинкт
- тағылық (қатыгездік) инстинкті
- Құдайға қарсылық пен надандық
- өзін «жоғары күш иесі» санаудан туатын жалған тәкаппарлық
Әл-Ғазали шындықты іздеу жолында өз дәуірінің төрт идеялық бағытын — кәләмды, исмаилиттер ілімін, философтар мен суфилердің көзқарастарын — сын тұрғысынан саралады. Оның пайымынша, метафизикалық проблемаларды таза парасатпен толық икемдеу қиын, өйткені олар күмән туғызады. Ал күмән — шындықты іздеудің қозғаушы күші.
Тәрбие, тіл мәдениеті және отбасындағы жауапкершілік
Т. Айнабекұлы өзбек тілінен аударған «Бақытқа жету әліппесі» — тәлімдік мәні зор ғибратнамалық еңбек. Ондағы «Сөз апаты және тілдің зияны» бөлімінде тілдің қоғамдағы құбылыстарға әсері, оның пайдасынан зиянының басым түсу қаупі пайғамбар хадистерімен дәлелденеді. Бұл ойлар Жүсіп Баласағұни көзқарастарымен де үндеседі.
Еңбекте өсекшілдік сынды кеселдің зияны да нақты көрсетіледі: ол көңілді түсіреді, уайымға батырады, адамның жылпостығын әшкерелейді; тіпті нақақ қан төгіске дейін апаратын үлкен апат ретінде сипатталады. Бұған қоса, перзент тәрбиесі — ең маңызды тақырыптардың бірі: жақсы бала жаны таза, жаңалықты қабылдауға құштар, үйренуге бейім. Ал ата-ана, әсіресе әке, сабырлылық пен шыдамдылық арқылы жеке үлгі көрсетуі тиіс.
Қорытынды
Ғазали мұрасын зерттеген В. Наумкиннің пайымынша, әл-Ғазали мұсылман дүниетанымының үш ірі бағыты — традиционализм, рационализм және мистицизм аясында еңбек еткен. Сондықтан оның шығармаларында әрқилы идеялар тоғысып, кейде бір-бірін толықтырып отырады. Ол таным мәселесін алға шығарып, мұсылман теологиясын суфизммен жарастыруға ұмтылды және суфизмді құдайтану ғылымдарының қатарына көтерді.
Бүгінгі рухани күрделі кезеңде ислам философиясы, ислам этикасы және ислам мәдениеті секілді салаларды бұрмаланбаған қайнарлардан үйрену — өзекті міндет. Әл-Фараби, Ибн Сина және әл-Ғазали секілді тұлғаларды біржақты емес, жан-жақты әрі шынайы көзқараспен қайта танып, жаңа ұрпаққа сауатты түрде түсіндіру қажет.
Пайдаланған әдебиеттер
- Молдабеков Ж., Қасабек А. Шығыс философиясы. Алматы: Қазақ университеті, 2001. 302 б.
- Ортағасырлық діни философия. 5 том. Алматы: Жазушы, 2005. 560 б.
- Есім Ғ. Фалсафа тарихы. Алматы: Раритет, 2004. 304 б.
- Философия. Алматы: Қаржы-Қаражат, 2002. 352 б.
- Дайыр Д. «Әл-Ғазалидің Шығыс пен Батыс философиясына қосқан үлесі». Ақиқат, 2005, №6, 54–58 б.
- Айдаров Ш. «Әл-Ғазали еңбектерінің этика философиясы». Ақиқат, 2006, №5, 60–63 б.
- Иманбекова Б. «Имам Ғазали тәрбие туралы». Білім берудегі менеджмент, 2004, №2, 186–191 б.
- Есім Ғ. «Әл-Ғазали». Абай, 2002, №4, 11–17 б.
Қосымша: «Дін» ұғымының мәні
«Дін» сөзінің араб тіліндегі мағыналары кең: сыйлық, үкім, есеп, жаза, мойынсұну, бағыну, құлшылық, шариғат, заң, жол, кей жағдайларда тіпті «ұлт» ұғымын да қамтиды.
Терминологиялық тұрғыдан дін — Аллаһ Тағала тарапынан жіберілген, адамзат өмірін реттейтін, адамның күрделі жан дүниесіне рухани тірек болатын, сондай-ақ ақыретте Аллаһтың разылығына кенелуге уәде етілген мәңгілік жұмақтағы қуаныш пен бақытқа бастайтын жолдарды көрсететін заңдылықтар жүйесі.