Аяқталмаған өндірісті нормалау
Айналым капиталын тиімді пайдалану көбіне кәсіпорынның айналым қаражатына қажеттілігін дұрыс бағалауына байланысты. Бұл тәсіл өндірістің берілген көлемінде жоспарланған пайданы ең төмен шығынмен алуға мүмкіндік береді. Сондықтан айналым қаражатының деңгейі өндіріс жоспары және өндіріс шығындарының сметасымен өзара үйлестірілуі тиіс: қандай өнім түрлері, қандай көлемде және қандай мерзімде шығарылатыны нақты негізделеді.
Практикалық ескерту
Меншікті айналым қаражаты тек негізгі өндірістік қажеттілікті ғана емес, негізгі қызметке тікелей жатпайтын қосалқы және көмекші өндірістерді, тұрғын үй-коммуналдық және басқа да шаруашылықтарды (дербес баланста тұрмайтындарды да) қамтуы мүмкін.
Сатуды жоспарлау талабы
Өткізу мен қоймадағы дайын өнім қорын жоспарлау жеткілікті терең пысықталмаған жағдайда тәуекел артады. Кез келген жағдайда нақты сату болжамы болуы қажет: әйтпесе дайын өнім жатып қалады да, ақшалай қаражаттың едәуір бөлігі айналымнан оқшауланады.
Айналым қаражатына қажеттілікті дәл бағалаудың маңызы
Айналым қаражатын қалыптастыру және пайдалану механизмі өндіріс барысына, сондай-ақ ағымдағы өндірістік және қаржы жоспарын орындауға тікелей ықпал етеді. Мақсат — өндіріс көлемін және өнім өткізуді жоспарлы түрде кеңейте отырып, бұл үдерістерді айналым қаражатының ең аз жеткілікті мөлшерімен қамтамасыз ету.
Айналым қаражатын тиімді пайдалану мен оны жоспарлау — жауапты менеджерлердің негізгі міндеттерінің бірі. Қаражаттың айналымы жылдамдаған сайын кәсіпорынға қажет айналым қаражаты азаяды, ал қаржы тұрақтылығы күшейеді.
Айналым қаражатының құрамы
Айналым қаражаты екі саладағы ауыспалы айналымға қатысады: өндіріс саласы және айналым аясы. Осыған сәйкес ол:
Өндірістік айналым қоры
Өндіріс процесінің үздіксіздігін қамтамасыз ететін ресурстар мен шығындар: материалдар, аяқталмаған өндіріс және т.б.
Айналыс аясындағы қор
Сатылмаған дайын өнім қалдығы, касса мен банктегі ақша, дебиторлық берешек және есеп айырысудағы қаражат.
Демек, айналым қаражатына қажеттіліктің құрамы мен көлемі тек өндірістік қажеттілікпен ғана емес, айналым (өткізу, есеп айырысу) қажеттілігімен де айқындалады.
Қажеттілікке әсер ететін факторлар
Кәсіпорынның айналым қаражатына қажеттілігі көптеген факторларға тәуелді. Негізгілері:
- Өндіріс пен сату көлемі
- Бизнестің түрі және қызмет сипаты
- Қызмет (бизнес) ауқымы
- Өндірістік кезең (цикл) ұзақтығы
- Капитал құрылымы
- Есеп саясаты және есеп айырысу жүйесі
- Кредиттеу шарттары мен практикасы
- Материалдық-техникалық жабдықтау деңгейі
- Тұтынылатын шикізаттың түрі мен құрылымы
- Өндіріс пен өткізудің өсу қарқыны
- Менеджерлер мен бухгалтерлердің кәсіби шеберлігі
Өндіріс пен айналыстағы уақытты есепке алу
Қажеттілікті дәл есептеу айналым қаражатының өндіріс саласында және айналыс аясында қанша уақыт «байланып» тұратынын анықтаудан басталады. Бұл уақыттардың жиынтығы айналымның жалпы ұзақтығын (айналым жылдамдығын) сипаттайды және кәсіпорынның қаржы жай-күйіне тікелей әсер етеді.
Өндіріс саласындағы уақыт
- Айналым қаражатының өндірісте болуы
- Тікелей өңдеу (жұмыс істеу) процесіндегі уақыт
- Еңбек шығынын қажет етпейтін үзілістер
- Запаста (қоймада) болуы
Айналыс аясындағы уақыт
- Сатылмаған дайын өнім қалдығы
- Кассадағы және банктегі ақша қаражаты
- Есеп айырысу шоттарындағы қаражат
Ереже: айналым жылдамдығы жоғары болған сайын, кәсіпорынға қажет айналым қаражаты азаяды. Бұған өнімді өткізу процесін жеделдету және өндірісті ұйымдастыруды жақсарту арқылы қол жеткізіледі.
Нормативті есептеу әдістері
Айналым қаражаты нормативін есептеуде үш әдіс кең қолданылады:
Талдамалы әдіс
Тәжірибелік-статистикалық тәсіл. Қолда бар тауарлық-материалдық құндылықтар талданып, нақты запас айқындалады да, артық әрі қажетсіз құндылықтар алынып тасталады.
Тура шот әдісі
Әрбір элемент бойынша запас ғылыми негізде жеке есептеледі. Техника, технология, өндірісті ұйымдастыру, тасымалдау және есеп айырысу салаларындағы өзгерістер ескеріледі. Бұл — негізгі нормалау әдісі.
Коэффициенттік әдіс
Өткен кезеңнің жиынтық нормативі өндіріс көлемінің жоспарлы өзгерісіне және айналымдылықты жеделдетуге түзетіледі. Қажет болса, жекелеген элементтерге сараланған коэффициенттер қолданылады.
Нормалау нені білдіреді?
- Тауарлық-материалдық құндылықтың әр түрі бойынша запас нормасын (әдетте, күнмен) әзірлеу және белгілеу
- Меншікті айналым қаражатының жалпы нормативін және әр элементтің ақшаға шаққандағы нормативін есептеу
Запас нормасы бірнеше жыл қолданылуы мүмкін, алайда жабдықтау, өндіріс немесе өткізу жағдайы елеулі өзгерсе, қаржылық жоспар құрастырғанда нақтыланады.
Нормалаудың негізгі элементтері
Меншікті айналым қаражатының жалпы нормативі
Жалпы норматив өндіріс пен өнім сату жоспарын орындау үшін ең аз қажеттілік деңгейінде белгіленеді. Ол шикізат, материал, отын, арзан бағалы және тозғыш заттар, аяқталмаған өндіріс, даяр өнім және алдағы кезең шығындары бойынша қажетті запастарды құруды, сондай-ақ межеленген мерзімде есеп айырысуды қамтамасыз етеді.
Негізгі көрсеткіштер
- Өндіріс және сату көлемі
- Өндіру, сақтау және сатуға кеткен шығын
- Запас нормасы (күн) және бір күндік шығын нормасы
1) Материалдарды нормалау
Материалдық ресурстар шығынын нормалау — өндірісті жетілдіруге бағытталған ұйымдастыру-техникалық іс-шараларды ескере отырып, өнім өндіруге (немесе жұмыс орындауға) қажет шикізат пен материалдардың мүмкін болатын ең аз көлемін белгілеу.
Материалдарға арналған меншікті айналым қаражатының нормативі әдетте: бір күндік шығын құны × күнмен есептелетін норма ретінде анықталады.
Күндік норма құрамына кіреді
- Төлемнен бастап келіп жеткенге дейін жолда болу уақыты
- Қабылдау, түсіру, сұрыптау, қоймаға орналастыру, зертханалық талдау
- Өндіріске дайындау (мысалы, табиғи кептіру)
- Ағымдағы қойма запасы
- Кепілді (сақтандыру) запас
Уақыт мөлшерлері кәсіпорынның нақты жағдайына және салалық нұсқаулықтарға сәйкес есептеледі.
2) Аяқталмаған өндірісті нормалау
Аяқталмаған өндіріс бойынша нормативті есептеу үшін тауарлық өнім өндірісіндегі айналым қаражатының нормасы анықталады. Ол өндірістік цикл ұзақтығына және шығынның үдеу коэффициентіне сүйенеді.
Өндірістік цикл құрамына кіреді
- Тікелей өңдеу процесі (технологиялық запас)
- Жұмыс орнында жату (көлік запасы)
- Операциялар/цехтар арасында күту (айналым запасы)
- Кідірістерге арналған сақтандыру запасы
Шығынның үдеу коэффициенті (Кн)
Аяқталмаған өндіріс бойынша норманы анықтау үшін бұйымның даярлық дәрежесі қажет. Бұл көрсеткіш шығынның үдеу коэффициенті арқылы сипатталады.
Кн = (α + 0.5β) / (α + β)
Мұнда: α — өндіріс басындағы бір мезеттегі шығын; β — шығарылым аяқталғанға дейінгі шығын.
Нормативтің жалпы логикасы
Норматив әдетте тауарлық өнім шығару шығындарының сметасы бойынша бір күндік шығын құны мен айналым қаражаты нормасының көбейтіндісі ретінде есептеледі.
Ннп = (C / T) × tц × Кн
Мұнда: C — жалпы өнім өндірісіне жұмсалатын шығын; T — кезең ұзақтығы (күн); tц — өндірістік циклдің орташа ұзақтығы; Кн — үдеу коэффициенті.
Кей салаларда өндіріс ерекшелігіне қарай басқа есептеу тәсілдері қолданылуы мүмкін.
3) Даяр өнім нормативі
Даяр өнім бойынша норматив әдетте тауарлық өнімнің өндірістік өзіндік құны бойынша бір күндік айналымының және айналым қаражаты нормасының көбейтіндісі ретінде анықталады.
Нормаға әсер ететін уақыттар
- Бұйым түрі/маркісін таңдау және топтаманы жинақтау
- Орау және қоймадан жөнелтуге дайындау
- Жөнелту станциясына дейін тасымалдау
- Тиеу және жөнелту уақыты
Элемент бойынша нормативтің жалпы формуласы
Айналым қаражатының жекелеген элементі үшін нормативті есептеудің ықшамдалған жалпы түрі:
Норматив(элемент) = (O / Тд) × Н
Мұнда: Н — осы элемент бойынша күндік норма; O — кезеңдегі айналым (шығын, шығарылым); Тд — кезеңнің күнмен есептелген ұзақтығы. Мысалы, тоқсан ішіндегі шығын сомасын 90-ға бөлсе, бір күндік шығын анықталады.
Қорытынды
Кәсіпорынның нәтижелі жұмысы — ең аз шығынмен барынша жоғары нәтижеге қол жеткізу. Шығынды төмендетудің маңызды бағыты — айналым капиталын қалыптастыру көздерінің құрылымын оңтайландыру, яғни меншікті және қарыз (несиелік) ресурстарды ұтымды үйлестіріп пайдалану.
Дәл нормалау мен айналымдылықты жеделдету өндірістің тоқтаусыздығын сақтайды, артық қорларды қысқартады және қаржылық тұрақтылықты күшейтеді.
Дәйексөздерге ескерту
Мәтінде келтірілген жақша ішіндегі нөмірлер (мысалы, [11, 102]) бастапқы дереккөздерге сілтемелер ретінде сақталды. Қажет болса, оларды библиографиялық тізіммен толықтыруға болады.