Мұхиттар мен теңіздердің деңгейінің көтерілуі
Мұхиттар мен теңіздер деңгейінің өзгеруі: баяу үдеріс пен кенет катастрофалар
Мұхиттар мен теңіздердің деңгейі, әдетте, бірнеше мыңжылдықтар бойы баяу өзгереді. Мұндай ұзақ мерзімді ауытқулардың негізгі қозғаушысы — климаттық факторлар. Дегенмен табиғатта деңгейдің қысқа уақыт ішінде күрт көтерілуіне немесе төмендеуіне әкелетін үдерістер де бар.
Қысқа мерзімді әсерлер: тартылыс, жер сілкінісі және цунами
Қысқа мерзімдегі өзгерістерге Ай мен Күннің тартылыс күші, сондай-ақ жер сілкіністері мен жанартау атқылаулары әсерінен туындайтын толқындық құбылыстар жатады. Мұндай жағдайларда дауылды толқындар мен цунами теңіз деңгейін уақытша көтеріп, жағалаудағы аймақтарға елеулі қауіп төндіреді.
Негізгі ұғымдар
- Трансгрессия
- Теңіз деңгейінің көтерілуі салдарынан құрлықтың су астында қалуы.
- Регрессия
- Теңіз деңгейінің төмендеуі нәтижесінде жағалау сызығының шегінуі.
Катастрофалық өзгерістер: жер осінің ығысуы және құрлық массаларының жылжуы
Теңіз деңгейінің аса ірі, катастрофалық өзгерістері де кездеседі. Мұндай сценарийлер жер осінің өзгеруі нәтижесінде құрлық массаларының ығысуымен байланыстырылып түсіндіріледі. Соның салдарынан бір өңірлерде су деңгейі көтеріліп (трансгрессия), ал басқа аймақтарда керісінше төмендеу (регрессия) байқалуы мүмкін. Теңіз деңгейінің күрт көтерілуі көбіне кең көлемді су басу стихиясына алып келеді.
Қара теңіз деңгейінің ауытқулары туралы деректер
Қара теңіздің соңғы 3000 жылдағы деңгейлік өзгерістеріне назар аударсақ, ең төменгі деңгейі б.э.д. VIII–IV ғасырлар аралығында байқалғаны айтылады. Ал біздің эрамыздың басына қарай теңіз деңгейі қазіргі деңгейінен шамамен 2 метр жоғары болған.
Кейінгі кезеңдерде оның деңгейі 1,2–2 метрге үш рет төмендеп, 0,5 метрге екі рет көтерілгені көрсетіледі.
В.В. Полищук Қара теңіз деңгейінің ең төменгі кезеңінде (б.э.д. VIII–VII ғасырлар) Солтүстік, Балтық және Ақ теңіздерінің сулары тасып, Қара теңізге құйғанын көрсетеді.
В.В. Полищук
гидробиолог, ғылыми пайым
дәйексөз мәтіні редакцияланып берілді
Биологиялық дәлел ретінде келтірілетін жайт
Полищуктың пайымдауынша, мұны су жануарлары дәлелдей алады: Қара теңіз суларынан Балтық, Солтүстік және Ақ теңіздерде тіршілік ететін 200-ден астам түрлі организмдер табылғаны айтылады.
Катастрофалық су тасқыны туралы мәліметтер Солтүстік пен Оңтүстік халықтарының ауызша және жазба деректерінде (эстон, фин, швед және басқа дәстүрлерде) кездесетіні атап өтіледі.
В.В. Полищук мұндай су тасқынын Жердің айналу осінің өзгеруімен байланыстырады: ось ығысқанда жер массалары қайта бөлініп, бір өңірлерде трансгрессия, басқа өңірлерде регрессия жүруі ықтимал.
Есептеулер мен болжамдар: ось бұрылғандағы ықтимал салдар
И.И. Гудземнің есептеулері бойынша
- Жердің айналу осі 54′4″-қа бұрылғанда Батыс Сібір ойпатын, Евразияның біраз бөлігін және Африканың солтүстік-шығыс бөлігін су басуы мүмкін; бұл жағдайда Орал таулары, Скандинавия түбегі және Батыс Еуропа аралға айналуы ықтимал.
- Ось 27′2″-қа өзгергенде Батыс Сібір ойпатының бір бөлігін су басып, Қара, Каспий және Арал теңіздері бірігіп, Жерорта теңізі арқылы байланысқан біртұтас бассейнге айналуы мүмкін.
Түсіндіру (В.В. Полищук)
Жер осінің ығысуын Полищук планетаның тектоникалық белсенділігінің артуымен байланыстырып түсіндіреді.
Балама жорамал (П.В. Василик)
Василиктің пайымдауынша, мұндай құбылыстар Жер орбитасына жақын траекториямен Күнді айналатын астероид тектес ғарыштық дененің ықпалынан болуы мүмкін.
Құрлық пен теңіздің орын ауысуы: Берингия мысалы
Құрлық пен теңіздің орын алмасуын дәлелдей алатын мысалдардың бірі ретінде Азия мен Солтүстік Америка арасындағы Берингия деп аталатын «көпірдің» пайда болуы айтылады. Тарихи деректерде б.э.д. VIII–VII ғасырларда Солтүстік Америкадан Азияға, Алеут аралдары арқылы эскимостардың қоныс аударғаны көрсетіледі.
Қорытынды
Теңіз деңгейінің катастрофалық өзгерістері теңіз, өзен және көл экожүйелеріне ғана емес, адамдардың қоныстану географиясына да тікелей әсер етеді. Мұндай өзгерістердің нәтижесінде кейбір аймақтар ұзақ уақытқа қаңырап бос қалуы мүмкін.