Қарт адамдардың әлеуметтік - психологиялық сипаттамасы

Кіріспе

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев 2005 жылғы 18 ақпанда халыққа жолдаған Жолдауындағы 3.6 бөлімінде әлеуметтік қамсыздандырудың барынша қарапайым, үш деңгейлі жүйесін қалыптастыруға бағытталған әлеуметтік реформаларды тереңдетудің үш жылдық бағдарламасын іске асыру көзделетінін атап өтті. Бұл жүйе:

• Мемлекет кепілдік беретін негізгі әлеуметтік төлемдер;
• Міндетті әлеуметтік сақтандыру тетіктері;
• Ерікті жинақтаулар, кейіннен әлеуметтік төлемдерге айналатын азаматтардың жеке қорланымы.

Қарттарды әлеуметтік қолдау мен қорғау, олардың экономикалық, саяси және өзге де құқықтары мен бостандықтарын іске асырудағы тең мүмкіндіктерін қамтамасыз ету Қазақстан Республикасының Конституциясымен, сондай-ақ халықаралық құқықтың жалпы танылған қағидалары мен нормаларымен кепілдендірілген.

Қарттарды әлеуметтік қорғаудың маңызды бағыттарының бірі — оңалту. Ол жасының ұлғаюына немесе қызметтік қабілетінің төмендеуіне байланысты адамның өзіне-өзі қызмет етуін, күнделікті белсенділігін және қоғам өміріне қатысуын қалпына келтіруге әрі толықтыруға бағытталған медициналық, психологиялық, педагогикалық және әлеуметтік-экономикалық іс-шаралар кешенін қамтиды. Оңалту қарт адамның толыққанды өмір сүруіне мүмкіндік беріп, оның құқықтары мен әлеуетін іске асыруды қолдауға тиіс.

Өмір ұзақтығының артуы және зерттеу өзектілігі

Соңғы онжылдықтарда адам өмірінің ұзақтығының артуына байланысты қартаю мәселесіне назар күшейді. Егде жаста да белсенді өмір сүруді сақтау қажеттілігі қазіргі ғылыми зерттеулердің өзекті тақырыптарының бірі болып отыр. Бұл контексте еңбек қызметінің тоқтауы, қарым-қатынас шеңберінің тарылуы, жаңа сыртқы жағдайларға бейімделудің қиындауы, ойлау мүмкіндіктерінің төмендеуі және өмірлік қиындықтарды еңсеру тетіктерінің (копинг-механизмдердің) өзгеруі сияқты мәселелер қарастырылады.

Егде жастағы даму динамикасы: психофизиологиялық қырлар

Көптеген зерттеулер адамның психологиялық жас ерекшеліктеріне, жас кезеңдерін бөлу мәселесіне және әр кезеңнің өзіндік заңдылықтарына назар аударады. Б.Г. Ананьев жетекшілігімен жүргізілген еңбектерде егде адамдардың психоэволюциясы зерттеліп, даму динамикасын бақылауға мүмкіндік беретін нәтижелер алынған. Атап айтқанда, жекелеген физиологиялық, психомоторлық және психологиялық функциялардың:

• 1 жоғарылауы;
• 2 бірқалыпты деңгейде сақталуы;
• 3 төмендеуі

сияқты құбылыстардың қатар жүретіні көрсетіледі. Демек, қартаюды тек бір бағыттағы «құлдырау» ретінде түсіндіру жеткіліксіз: әр функцияның өзгеру траекториясы әркелкі болуы мүмкін.

Денсаулық: биологиялық көрсеткіш қана емес

Қартаюдың ең айқын белгілерінің бірі — денсаулық көрсеткіштерінің төмендеуі. Бұл әсіресе қалада тұратын егде адамдардың ағзасына әсер етуі мүмкін. Осы кезеңде адамның бұрынғы өмір салтының нәтижелері айқынырақ көрінеді: балалық шақтағы жағдайлар, материалдық мүмкіндік, еңбек сипаты, өмір бойғы әдеттер мен жүктемелер денсаулықтың қазіргі деңгейіне ықпал етеді.

В.П. Казначеев пен М.Г. Субботиннің пайымдауынша, адам ағзасы қартайған шақта тек жайлылықты ғана емес, белгілі бір деңгейдегі «жаттықтырушы» жүктемені де сезінуі керек: функциялардың қысымға ұшырауы мен бейімделуі тіршілікке икемделудің бір бөлігі ретінде көрінеді.

Зейнеткерлік және өмір салтының күрт өзгеруі

Зейнеткерлікке шығуына байланысты егде адамдар көбіне жұмысынан айырылады. Ал жұмыс көптеген адам үшін тек табыс көзі емес, өмірдің мәнін ұйымдастыратын құрылым болуы мүмкін. Сондықтан өмір салтының күрт өзгеруі психикалық денсаулыққа әсер етіп, күн тәртібінің, әлеуметтік байланыстардың және өзін-өзі бағалаудың әлсіреуіне әкелуі ықтимал. Мұндай ауысу кейде адам үшін елеулі психологиялық сілкініс тудырады.

Ұрпақ тәжірибесі және әлеуметтік сана

Егде жастағы адамдардың өмірін сипаттау үшін бір кезеңде өмір сүріп жатқан әртүрлі ұрпақтардың жиынтығын да ескеру маңызды. Әр ұрпақтың әлеуметтік санасы екі негізгі құрамдас арқылы қалыптасады:

Қарттықтың басталуы көбіне денсаулықтың әлсіреуімен және тән күшінің төмендеуімен ғана емес, әлеуметтік-кәсіби рөлдердің қысқаруы мен өзгеруімен, әлеуметтік байланыстардың сиреуімен және отбасы құрамындағы жоғалтулармен де сипатталады.

Өзіндік сана және ішкі әлем: аз зерттелген кеңістік

Адамның есеюі де, қартаюы да біркелкі жүрмейді; бұл сана-сезімде әртүрлі түрде көрініс табады. Өкінішке қарай, отандық геронтологияда психофизиологиялық процестер мен әлеуметтік жағдайлардың өзгеруі салыстырмалы түрде жақсы зерттелгенімен, егде адамның өзіндік санасы мен ішкі дүниесі жеткілікті деңгейде қарастырылмай келеді.

Әрине, өмірге деген көзқарас жас ұлғайған сайын өзгеріп отырады. Егде жастағы адамдар өз жеке мәселелерін және әлеуметтік түйткілдерді жастарға қарағанда шешуі қиынырақ деп қабылдауы мүмкін; кейде тағдырға пассив түрде мойынсыну байқалады. Мұны бір жағынан ақылдың толысуы, үйлесімге ұмтылыс және табиғат пен адам арасындағы үйлесімділікке жақындау ретінде түсіндіруге болады. Екінші жағынан, шаршау, күштің сарқылуы және уақыт перспективасының субъективті қысқаруы да қатар жүреді.

Көп жағдайда егде адамдар өздерін орта жастағылардан төмен санамайды. Өзін төмен бағалау көбіне мүмкіндігі шектеулі жандарға немесе әлеуметтік қолайсыз жағдайға тап болған адамдарға тән болуы мүмкін.