Фараби жөнінде сөз басқа

Халқымызда “Жақсы адам — қазына” деген нақыл бар. Сондай адамдардың бірі ғана емес, бірегейі — Ақжан Жақсыбекұлы Әл-Машани. Оның ғұмыр жолына көз жүгіртсек, нағыз байлықтың өлшемі ақша да, дүние-мүлік те емес екенін аңғарамыз.

Дарынды адамдар күнделікті өмірде де, қызметте де айналасына шуағын шашып жүреді. Ақжан Жақсыбекұлы дәл сондай жан еді: өмірінің соңғы сағатына дейін білім мен ғылымның, өнеге мен үлгінің нұрын шашып, халқына сарқылмас мұра қалдырды.

Тегі мен өскен ортасы: ойшылдар қасында қалыптасқан тұлға

Ақжан Жақсыбекұлы 1906 жылдың 2 қарашасында Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданында дүниеге келді. “Тұлпар аунаған жерде түк қалады” дегендей, ол аты шыққан Машан бидің немересі. Машан би Жамантай төренің кеңесші биі, шешендігімен танылған тұлға болған.

1924 жылы Қарқаралыдағы Әлімхан Ермеков негізін қалаған педагогикалық техникумға түсіп, Әлекеңнен және Ахаңнан (Ахмет Байтұрсынов) дәріс алды. Осындай ойлы ортада тәрбиеленген Ақжан Жақсыбекұлының ғұлама ғалым болып қалыптасуы заңды еді.

Ғылымдағы жолы: геологиядан геомеханикаға дейін

Еңбек жолын өзі оқыған мектепте мұғалім болып бастаған Ақжан Жақсыбекұлы 1933 жылдың күзінде Семей геологиялық техникумының дайындық курсында оқып, 1934 жылы Алматыда ашылған Қазақ тау-кен металлургия институтының (қазіргі ҚазҰТУ) алғашқы студенттерінің бірі болды. Институтта оқи жүріп, Алматыдағы техникумдар мен курстарда сабақ берді.

Кертартпа көзқарастағы кейбір ғалымдар жаңалыққа күдікпен қарағанымен, Ақжанның диссертациясында ұсынылған кен орындарын зерттеудің жаңа әдісі Қазақстанның көптеген кен орындарында сыннан өтті. 1940 жылы ғылыми экспедицияны басқарып жүрген аспирант Ақжан осы әдіс негізінде Ақбастау–Қосмұрын алтын кен орнын ашты.

Оның далалық, өндірістік және ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижелері жоғары оқу орындарында геомеханиканы жаңа пән ретінде оқу үдерісіне енгізуге негіз болды. Ғалым тау-кен саласында алғашқылардың бірі болып “Геомеханика” пәнінің мақсаты мен мазмұнын тұжырымдады.

Еңбектері: монографиялар, оқулықтар, ғылыми-көпшілік кітаптар

А.Машанов көптеген ғылыми кітаптар жазды. “Механика массива горных пород”, “Введение в геомеханику”, “Основы геомеханики скально-трещиноватых горных пород”, “Геомеханика”, “Устойчивость бортов карьеров бассейна Каратау” сияқты еңбектері іргелі зерттеулер қатарына жатады.

Қазақ инженерлік-техникалық интеллигенциясы үшін ұлттық ғылыми әдебиеттердің қажеттілігі өзекті еді. Осы тұста А.Машанов тау-кен атауларының тұңғыш сөздігін құрастырып, жоғары оқу орындарына арналған қазақ тіліндегі оқулықтарды даярлады. “Кристаллография, минералогия және петрография” атты еңбегі — соңғы ғасырдағы алғашқы әрі әзірге жалғыз оқулықтардың бірі ретінде бағаланады.

Әл-Фараби мұрасы: “Әл-Фарабиді ашқан Әл-Машани”

Ақжан Жақсыбекұлының баға жетпес ерлікке пара-пар қызметінің бірі — ұлы бабамыз Әбу Насыр Әл-Фарабидің түркі текті, қазақ топырағымен сабақтас екенін дәлелдеуі және оның мұрасын ұрпаққа танытуы. Ақанның арқасында Әл-Фараби есімі мен рухы өз Отанына қайта оралды.

Жалпы, Әл-Машани 200-ден астам ғылыми мақала, 10 монография, 5 оқулық және 8 ғылыми-көпшілік кітап жазып, артына өшпес мұра қалдырды. Әл-Фараби мұрасына арналған “Шығыстың Аристотелі”, “Әл-Фараби және Абай”, “Орта Азия мен Қазақстанның ұлы ғалымдары” тәрізді еңбектері де кең танылды.

1978 жылы Әл-Фарабидің 1100 жылдық мерейтойына арналған халықаралық конференцияны өткізуге бастамашы болып, әлем оқымыстыларын тәнті етті. 70–80-жылдары оның дабылынан кейін Түркістан, Отырар, Арыстанбаб тарихи орындарына мемлекеттік деңгейде көңіл бөліне бастады. 1985 жылы өзі Түркістанға барып, Отырар музейінің ашылуына атсалысты.

“Әл-Фараби және Абай”: рухани сабақтастықты дәлелдеген еңбек

Абайдың 150 жылдық мерейтойы тұсында жазылған “Әл-Фараби және Абай” кітабы — ойшылдық тереңдігімен, талдауы мен болжамының қуатымен құнды еңбек. Бұл кітапта Ақжан Жақсыбекұлы Абай дүниетанымының ғылым бастаулары ортағасырлық араб-шығыс өркениетінде жатқанын, сол көштің басында Әл-Фараби тұрғанын дәлелдеп, екі дананың арасын жалғаған рухани-ғылыми арнаны көрсетеді.

Қ.Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ жанындағы жаратылыстану-гуманитарлық институтына Ақжан Әл-Машани есімі берілген.

Ғылым мен иман тоғысы: ойшылдың аманаты

Әл-Машани барлық ғылымның тоғысар арнасы ислам философиясымен де сабақтас екенін зерделеген ойшыл ғалым болды. Ол ғылым мен діннің байланысын ашып, “екеуін бірінен-бірін айыруға болмайтынын” дәлелдеп кетті.

Осындай өшпес мирас қалдырған ойшыл-ғалым Әл-Машаниден алар тағылым мол.

Ұстаздық қыры: шәкірт жадында қалған шамшырақ

Қазақ халқының ұлы ғалымдарының бірі Ақжан Машановтың туғанына 100 жыл толған тұста ғылыми жұртшылық бұл мерейтойды кең көлемде атап өтті, ал алда ЮНЕСКО деңгейінде еске алу күтіп тұрғаны айтылды. Оның ғалымдығы мен азаматтығы туралы мақалалар көп жазылғанымен, ұстаздық болмысы — бөлек бір мектеп.

Экспедиция кезінде ол Е.Д. Шлыгинмен таныстырды, Н.Г. Кассин еңбектерін оқытты. Біз “Табиғи динамика” пәнінен Георгий Цареевич Медоевтың дәрістерін де қызыға тыңдайтынбыз. Әсіресе, Ақжан аға жер астының ғажайып сырын фантастикалық роман секілді әсерлі түсіндіретін.

Ақжан аға ғылым салаларын бөле-жармай, табиғаттың тұтастығын сақтай отырып, бірін бірімен ұштастыра түсіндіретін. Үзілісте де аудиториядан шығып кетпей, қасына жиналған студенттердің сұрағына жауап беріп, ой өрісін кеңейтетін. Қарапайым адамға түсініксіз “алтын, күміс, платина, уран қайдан пайда болады?” деген сауалдарды тақтаға сызып, қалыптасу заңдылығымен дәлелдеп беретін.

Кейін бір сапарда (Сирияға барған кезде) Ақжан аға Дамаск қорғанының қақпалары туралы деректерге сүйеніп, Әл-Фарабидің жерленген орнын нақтылап, жергілікті мамандарды қатыстыра отырып, қорымды тапты. Біз куә болдық: белгі қойылып, тарихи әділеттің бір жібі қайта жалғанды.

Ұстаз ретінде ол сабырлы, орнықты, шәкірттің білмегенін білдіруге ұмтылатын сирек болмыс еді. Ғылымды ұлттық таныммен ұштастырып, кең даланың тарихымен байланыстыра сөйлейтін. Осындай ұстаздың тәлімі — кейінгі ұрпақ үшін де өлшеусіз мектеп.

Мәтін редакцияланды: тілдік қателер түзетіліп, сөйлем құрылысы ықшамдалып, мазмұн біріздендірілді.