Қазақ Совет Социалистік Республикасы мен Түркия Республикасының қарым - қатынасы туралы

Кеңес Одағының әлсіреуі және өзгерістерге қажеттілік

1980 жылдарға қарай қоғамдық-саяси және экономикалық құрылысы өзгеше елдермен, әсіресе АҚШ, Ұлыбритания және Франция сияқты Батыс державаларымен екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалыптасқан тайталас жағдайында Кеңес Одағы экономикалық тұрғыдан өзінің әлсіздігін айқын сезіне бастады.

Қырғи-қабақ соғыс саясаты аясындағы жаппай қарулану бәсекесі КСРО-да, ең алдымен, әскери-өнеркәсіптік кешеннің басым дамуына әкелді. Бұл жағдай халық шаруашылығының бейбіт секторына кері әсер етіп, жеңіл өнеркәсіп пен әлеуметтік салаға тікелей қатысты өндіріс кешендері халықтың күнделікті сұранысын толық қанағаттандыра алмайтын деңгейге түсті.

Мұндай реформалар нарықтық қатынастар элементтерін енгізу және мемлекеттің үйлестіруі мен бақылауы арқылы іске асуы тиіс деп қарастырылды. Алайда экономиканы ырықтандыру қоғамды демократияландыру шараларымен қатар жүруі керек еді. Осы үдерістер барысында ұлттық және ұлтаралық қатынастарды, одақтас әрі автономиялық республикалардың орталық үкіметпен байланысын, сондай-ақ құқықтық негіздерді жаңғырту мәселелері өткір қойылды.

Нәтижесінде бұрынғы одақтас республикалар бірінен соң бірі егемендігін жариялады. 1991 жылғы тамыз оқиғаларынан кейін КСРО ыдырап, сол жылғы желтоқсанның басында бір кездегі құдіретті империя тарихи аренадан кетті. Бұл әлем картасында жаңа тәуелсіз мемлекеттердің пайда болуына алып келді.

Тәуелсіздік және қазақ-түрік байланыстарының жедел күшеюі

1990-жылдардың басындағы Кеңес Одағының құлдырауы тәуелсіз мемлекеттердің құрылуына себеп болды. Бұл үдеріс түркі тілдес халықтар мемлекеттері арасындағы, соның ішінде Қазақстан мен Түркияның саяси, әлеуметтік-экономикалық және мәдени қарым-қатынастарының қарқынын арттырды.

1992 жылы 2 наурызда Қазақстан мен Түркия арасында дипломатиялық қатынастар орнатылып, Алматыда Түркия Республикасының Елшілігі алғашқы болып ашылды.

Айта кетерлігі, мәдени бағыттағы алғашқы ресми байланыс бұдан да ертерек — 1990 жылдың желтоқсанында орнықты. Сол кезде Қазақ КСР-ның мәдениет жөніндегі мемлекеттік комитеті мен Түркия Республикасының мәдениет министрлігі арасында ынтымақтастық туралы келісімге және екі үкімет арасындағы ресми протоколға қол қойылды.

Бұл бастамалар түбі бір туысқан халықтардың бір кезеңде үзіліп қалған мәдени және рухани байланыстарын қалпына келтіріп, тарихи сабақтастықты жалғастырудың алғашқы қадамдарына айналды. Кейін білім, ғылым, мәдениет салаларындағы өзара ықпалдастық екі ел арасын одан әрі жақындатты; экономикалық байланыстар да осы үдеріске елеулі әсер етті.

10 жыл ішінде Қазақстан мен Түркия арасында 90-нан астам келісімшарт пен хаттамаға қол қойылды. Президенттер, сондай-ақ білім, ғылым және мәдениет салаларына жауапты министрлер деңгейінде бірнеше сапарлар ұйымдастырылды. Делегациялар алмасуы нәтижесінде мәдениет мекемелері, шығармашылық ұйымдар, оқу орындары мен ғылыми институттар арасында тұрақты байланыс қалыптасты.

Университеттер мен ғылыми мекемелер арасындағы мамандар, студенттер және оқытушылар алмасуы Қазақстан үшін шетелдік тәжірибе жинақтаудың маңызды мектебі болды. Сол кезеңде мұндай кең көлемдегі байланыс АҚШ, Германия, Франция немесе Ұлыбританиямен дәл Түркиямен болған деңгейде жүргізіле қойған жоқ.

Мәдени дипломатия: фестивальдер, күндер, ортақ жобалар

Екі ел арасындағы рухани жақындасуға Түркия мен Қазақстанда мәдениет күндерінің өткізілуі ерекше серпін берді. 1990-жылдары «Түркиядағы Қазақстан мәдениет күндері» және «Қазақстандағы Түркия мәдениет күндері» аясында ауқымды фестивальдер ұйымдастырылып, бұл тәжірибе тұрақты сипат алды.

Сонымен қатар, Қазақстан мен Түркия түрік әлеміндегі ортақ құрылтайларға, жастар фестивальдеріне, жазушылар, музыканттар, мәдениет пен ғылым қайраткерлерінің кездесулеріне, кинофестивальдерге белсенді қатысты. Суретшілер көрмелері ұйымдастырылып, екі елдің теледидарында таныстыру бағдарламалары мен сұхбаттар дайындалды. Техникалық өзара көмек, кеңес беру, тәжірибе және жетістік алмасу процестері жүзеге асырылды.

Діни-рухани байланыстардың жаңғыруы

Қазақ-түрік қатынастарындағы дәстүрлі маңызды бағыттардың бірі — діни-рухани байланыстар. Алайда бұл сала ұзақ уақыт бойы жеткілікті деңгейде назардан тыс қалды. 1917 жылғы төңкеріске дейін Ресей империясының саясаты Түркияны Қара теңіз бен Жерорта теңізі аймағындағы бәсекелес ретінде қарастырып, өзінің қол астындағы түркі тілдес халықтардың Түркиямен байланысын кеңейтуге кедергі келтіргені мәлім.

Кеңестік дәуірде де мемлекетаралық қарым-қатынас ресми шеңберде ғана қарастырылып, екі халықтың мәдени, рухани және діни жақындығына тосқауыл қойылды. Түркі халықтарының тамырластығы туралы пікір білдіру «пантүркизм» ретінде бағаланып, саяси қудалауға ұшыраған жағдайлар белгілі.

Сондықтан тәуелсіз Қазақстан сыртқы байланыстарын демократиялық, егемендік негізде айқындау барысында ежелгі діни-рухани сабақтастықты жаңғыртудың маңызы артты. Бұл тұста Түркістан қаласы, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі сияқты қасиетті нысандардың орны айрықша болды. 1990-жылдары екі елдің діни қайраткерлері рухани және материалдық құндылықтарды сақтау, исламды насихаттау бағытында ынтымақтастықты күшейтті.

Негіз қалаған құжаттар және институционалдық байланыстар

Қазақ-түрік қатынастарының достық және туыстық сипатта дамуына бағыт берген негізгі құжаттардың бірі — 1991 жылы 15 наурызда Алматыда Түркия Республикасы Президентінің Қазақстанға алғашқы ресми сапары барысында Н.Ә. Назарбаев пен Т. Өзал қол қойған «Қазақ Совет Социалистік Республикасы мен Түркия Республикасының қарым-қатынасы туралы» келісімшарт. Құжатта достық қатынастарды нығайту және жан-жақты дамытуға ұмтылыс айқындалды.

1991 жылы 26 қыркүйекте екі ел президенттері «Қазақ Совет Социалистік Республикасы және Түркия Республикасы арасындағы қарым-қатынастың принциптері мен мақсаттары туралы» декларацияға қол қойды. Онда мәдениет пен туризм салаларындағы ынтымақтастықты кеңейтуге ниет білдіріліп, Алматы мен Стамбул, Түркістан мен Байбұрт, Қызылқұм мен Қираман қалалары арасында бауырластық байланыстар орнату мәселелері қамтылды.

Осы кезеңде сауда-экономикалық және ғылыми-техникалық ынтымақтастық туралы үкіметаралық келісім де жасалды. Ал 1991 жылдың қазан айында Н.Ә. Назарбаев Түркияға алғаш рет ресми сапармен барды. Бұл сапарлар мен кейінгі келісімдер екі ел арасындағы байланысты нақты мазмұнмен толықтырды.

Осы негізде мәдени, ғылыми, рухани және жалпы гуманитарлық байланыстар бүгінгі күнге дейін жалғасып келе жатқан тұрақты саяси-мәдени бағдарға айналды.

Қоғамдық бастамалар мен құрылтайлар: түркі әлеміндегі кең өріс

1991 жылдан кейін түркі мемлекеттері тәуелсіздік алған тұста қоғамдық негіздегі достық және бірлік ұйымдары құрыла бастады. Ресми мәдени және ғылыми байланыстармен қатар қоғамдық ұйымдардың, соның ішінде діни қауымдастықтардың да Түркиямен байланыс орнатуға ұмтылысы мемлекетаралық қатынастарды нығайтты.

Қазақстан мен Түркияның қоғамдық ұйымдары өкілдері түркі елдері арасындағы достық, бауырластық және ынтымақтастық құрылтайларына қатысып отырды. Бүгінге дейін осындай сегіз құрылтай өткізіліп, оған түркі тілдес елдердің мәдениет, ғылым және қоғамдық-саяси орта өкілдері мен басшылары қатысты. Құрылтайлардың шешімдері үкіметтерге ұсыныс ретінде жолданып, түркі әлемінің экономикалық дамуына, мәдени жақындасуына және ортақ пікір қалыптастыруға ықпал етті.

Ұйымдар мен жобалар: ТИКА және мәдени бастамалар

1992 жылы Түркияда Қазақстан–Түркия достық қоғамы құрылды. Оның мақсаты — екі ел арасындағы байланысты нығайту және ынтымақтастық қарқынын арттыру. Қоғам Түркиядағы қазақстандық студенттерге моральдық әрі материалдық қолдау көрсетіп, ғылым және мәдениет қайраткерлерінің қатысуымен таныстыру кештері мен конференциялар ұйымдастырды.

Сондай-ақ деректі фильмдер түсіріліп, телебағдарламалар дайындалды. «Түрік дүниесінің жұлдыздары» атты таныстыру хабарлары арқылы Абай Құнанбайұлы, Мұхтар Әуезов, Жамбыл Жабаев туралы мәліметтер түрік аудиториясына кеңінен насихатталды.

1992 жылы Түркияда Премьер-министр аппараты жанынан Түрік ынтымақтастығы және дамыту агенттігі (ТИКА) құрылды. Оның негізгі мақсаты түркі елдеріне қолдау көрсету, әлеуметтік-экономикалық дамуға жәрдемдесу, бірлескен жобаларды ұйымдастыру және стратегиялық жоспарлауға көмектесу ретінде айқындалды.

Қызылорда өңіріндегі қолмен кілем тоқуды дамыту жобасы дәстүрлі қолөнердің ұлттық ерекшелігін қайта жаңғыртуға бағытталды. Жергілікті еңбек ресурстарын шағын өндірістер құруға пайдалану көзделіп, жоба жүзеге асырылды. Бұл іске түрік ғалымы әрі этнографы Тахсин Парлак елеулі үлес қосып, кейін осы тақырып бойынша 2001 жылы Алматыда кандидаттық диссертация қорғады.

«Өнер және достық күндері»: халыққа жақын мәдени көпір

Екі елдің мәдени ерекшеліктерін танытқан маңызды бастамалардың бірі — «Өнер және достық күндерін» өткізу. Мұндай мерекелер көрерменге ұлттық мәдениеттің мәнді қырларын кең әрі көрнекті түрде таныстыруға мүмкіндік береді.

1992 жылы Қазақстанда «Түркияның Қазақстандағы мәдениет және өнер күндері» ұйымдастырылып, оған Түркияның мәдениет министрі Д. Фикри Сағлар бастаған 100-ден астам адам қатысты. Фольклорлық-этнографиялық ән-би топтары мен музыкалық ұжымдар өнер көрсетіп, сәндік-қолданбалы өнер көрмелері өткізілді.

Өз кезегінде 1992 және 1996 жылдары «Түркияда Қазақстанның мәдениет күндері» өтті. 1992 жылы 24 сәуір мен 1 мамыр аралығында ұйымдастырылған «Түркиядағы Қазақстанның мәдениет және өнер күндеріне» Қазақстан тарапынан мәдениет министрі бастаған 150-ге жуық адам қатысып, музыкалық ұжымдар концерт берді, этнографиялық материалдар мен кітап көрмелері көпшілікке ұсынылды.

Мереке Анкара қаласында басталып, қазақ мәдениетін түрік жұртшылығына кең көлемде танытуға ықпал етті.