Қазақ тіл білімінің терминологиясын жасаушы
Терминтанудағы жаңа еңбектер: кезең, тұлғалар, қағидат
Жуырда терминтану саласында өнімді еңбек етіп жүрген белгілі тілтанушы ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор Шерубай Құрманбайұлының «Алаш және терминтану» және «Терминологиялық әдебиеттердің библиографиялық көрсеткіші» атты еңбектері жарық көрді.
Неге бұл еңбектер маңызды?
- ХХ ғасырдың 1910–30-жылдарындағы қазақ терминологиясының қалыптасу және даму логикасын жүйелі түрде талдайды.
- Ұлттық терминологиялық қорды байытқан Алаш зиялыларының терминжасам тәжірибесін тұлғалық деңгейде ашады.
- Терминология бойынша жарық көрген еңбектерді хронологиялық көрсеткіш түрінде жинақтап, зерттеушіге нақты бағыт береді.
«Алаш және терминтану»: ХХ ғасыр басындағы терминология мектебі
Ғалымның «Алаш және терминтану» атты монографиясы қазақ терминологиясының ХХ ғасырдың 1910–30-жылдарына арналған. Еңбекте аталмыш саланың даму және қалыптасу кезеңдері, негізгі ерекшеліктері, сипаты, басшылыққа алынған ғылыми қағидаттар жан-жақты зерттелген.
Негізгі назар
Бұл кезеңде терминологияны жасау мен қалыптастыру ісінде Алаш зиялылары ерекше қызмет атқарғандықтан, кітапта олардың ұлттық терминологиялық қорды орнықтыруда ұстанған бағыт-бағдарлары талданады.
Монография ХХ ғасыр басында ұлт тілінің ұшан-теңіз байлығын пайдалана отырып, терминология қалыптастырудағы қазақ зиялыларының қарым-қабілетін нақты деректермен көрсетеді. Бұл бүгінгі термин жасаушылар үшін де үлгі боларлық тәжірибе.
«Терминологиялық әдебиеттердің библиографиялық көрсеткіші»: дерек пен бағыт
Екінші кітапта автор қазақ терминологиясы бойынша ХІХ ғасырдың екінші жартысынан ХХІ ғасырдың басына дейін (2007 жылға дейін) термин және терминология мәселелері жөнінде жарық көрген еңбектерді хронологиялық тәртіппен береді. Мұнда монографиялар, қорғалған диссертациялар, ғылыми мақалалар, оқулықтар мен оқу құралдары, терминологиялық сөздіктер қамтылған.
Практикалық пайдасы
Көрсеткіш терминология тарихын зерттеушілерге де, пән ретінде оқитындарға да қажет: еңбектердің ауқымын, бағыттарын және зерттелу динамикасын бір жерден көруге мүмкіндік береді.
Талдау мүмкіндігі
Көрсеткіш арқылы бір ғасырдан астам уақытта қандай мәселелерге көбірек мән берілгенін, қай қырлардың жеткілікті зерттелмегенін, алдағы міндеттердің қайсысы өзекті екенін айқындауға болады.
Бұл көрсеткіш құралды қазақ терминологиялық лексикасының қалыптасуынан бастап, терминтанудың пән ретінде бір ғасырлық дамуына дейінгі үдерістерден хабар беретін жинақталған мәлімет қоры деуге болады.
Авторлық белгі
Сүлеймен Мәмет — терминолог
Ахмет Байтұрсынұлы: қазақ ғылыми терминологиясын қалыптастырған тұлға
Алаш арыстарының арасында Ахмет Байтұрсынұлының орны айрықша. Ол — халқымыздың «рухани көсемі» атанған тарихи тұлға: қайраткер, ғалым, ұстаз, қазақ тіл білімінің терминологиясын жасаушы. Бұл жерде негізгі назар — оның терминжасамдағы еңбегіне аударылады.
Кез келген ғылымды меңгеру немесе оны өзгеге үйрету арнаулы ұғым атауларынсыз мүмкін емес. Қазақ тіл білімінің негізін қалаушы ретінде Ахаң осы саланың басты ұғымдарын және олардың өзара байланысын айқындап қана қоймай, сол ғылыми ұғымдардың атауларын да жасады.
Термин жасау: талап пен жауапкершілік
- Термин ықшам болуы керек.
- Бірмағыналылық сақталуы тиіс.
- Ұғым мазмұнын дәл қамтуы қажет.
- Ұғымдар жүйесінің ішкі ерекшелігі ескеріледі.
Осындай талаптардың күрделілігі көп жағдайда терминді өзге тілден дайын күйінде қабылдауға итермелейді. Дегенмен Ахаң қазақ тілін термин шығармашылығында пайдаланудың жарқын үлгісін көрсетті.
Тіл білімі терминдері: «Оқу құралы» мен «Тіл-құрал» дәстүрі
Ахмет Байтұрсынұлының 1912 жылы Орынборда жарық көрген «Оқу құралынан» (қазақша әліппе) буын, дыбыс, нүкте, дауысты дыбыстар, жарты дауысты дыбыс, дәйекші, жіңішкелік белгісі, хәріп (әріп) сияқты терминдерді кездестіреміз.
Ал 1914–1915 жылдары және 1928 жылға дейін бірнеше рет басылған «Тіл-құрал» оқулықтарында бүгінге дейін қолданылып келе жатқан зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, етістік, үстеу, қосымша, жалғау, жұрнақ сияқты көптеген терминдер қалыптасты. Уақыт сынынан өткен бұл атаулардың терминге қойылатын талаптарға сай екендігі өзінен-өзі айқын.
Ең бастысы — Ахаң жекелеген атауларды ғана емес, тұтас бір ғылым саласындағы ұғымдардың терминдер жүйесін жасай білді. Ғылым дамыған сайын ұғымдар жүйесі кеңейеді, ал бұл жүйе жаңа элементтермен толығып отырады.
Әдебиеттану терминдері және анықтама мәдениеті
Ахмет Байтұрсынұлының әдебиеттану ғылымының да негізін қалаушы екендігі ерте кезеңнің өзінде мойындалған. 1923 жылы ғалымның мерейтойына арналған баяндамасында Мұхтар Әуезов: «Жаңа өсіп келе жатқан қазақ әдебиеті Ахаңды өзінің басшысы деп санайды», — деген.
Мысал: өлең құрылымын жүйелеу
«Айшықтың әрбір тақтасы шумақ деп аталады. Жұрттың бір ауыз өлең дейтіні шумақ болады, әр шумақта бірнеше тармақ болады. Тармақ дегеніміз — өлеңнің әрбір жолы. Тармақ ішінде бірнеше бунақ болады. Бунақ дегеніміз — өлеңді айтқанда сезілетін дауыс толқынының соқпа-соқпасының арасы. Бунақ ішінде буын болады».
Бұл үзіндіде ғалым ұғымды айқындап қана қоймай, оның жүйедегі орнын көрсетеді: айшық → шумақ → тармақ → бунақ → буын.
Демек, Ахаң бір мезетте бірнеше міндетті қатар атқарды: ұғымды анықтады, оның айырмашылық белгілерін көрсетті, ғылыми атауын жасады, модельдік бірізділікті сақтады, ұғымдар арасындағы құрылымдық байланысты жүйеледі.
Әдістеме, тарих, этнография: терминжасам өрісінің кеңдігі
Ахаң тіл білімі мен әдебиеттану терминологиясымен шектелмей, қазақ тілін оқыту әдістемесіне қатысты да көптеген терминдердің жолын ашты: әдіс, әдісқой, сауаттау әдісі, жалқылау әдісі, жалпылау әдіс, жалқылау-жалпылау әдіс. Сонымен бірге, тарих пен этнографияға қатысты терминдер жасауға да үлес қосқаны айтылады.
Терминжасам тәсілдері: семантикалық, морфологиялық, синтаксистік
Айрықша мән беретін жайт — Ахмет Байтұрсынұлы терминжасамның тәсілдері мен жолдарын айқындап, қазақ тілінің сөзжасам амалдарын өз тәжірибесінде кең қолданды.
Семантикалық
жұрнақ, жалғау, буын, шумақ, тармақ, рай, мүше
Морфологиялық
жақша, сызықша, көсемше, есімше, дәйекші, бастауыш, баяндауыш, анықтауыш, пысықтауыш, толықтауыш, жалғаулық, есімдік
Синтаксистік
дауыссыз дыбыс, дауысты дыбыс, түбір сөз, туынды сөз, қос сөз, қаратпа сөз, қыстырма сөз, салалас сөйлем, сабақтас сөйлем, жалаң сөйлем
Кезінде Ахаң «ұлтшылдық», «пуристік» бағыт ұстанды деген айыптаулармен оның бірқатар терминдері қолданыстан шеттетілгені белгілі. Соған қарамастан, еңбектерінің басым бөлігі өміршеңдігін сақтап, ал кейбір терминдер бүгінде қайтадан қажетке жарап отыр.
Ықпал мен сабақтастық: Ахаң үлгісінің жалғасуы
Ахаң қалыптастырған терминжасам үлгісі өзге салалардағы оқулық жазған қазақ зиялыларына да бағдар болды. Мәселен, «Тіл-құралдағы» -уыш/-уіш, -ша/-ше, -лық/-лік жұрнақтары арқылы жасалған сызықша, есімше, көсемше, бастауыш, баяндауыш, сұраулық сияқты терминдер үлгісінің Ж.Күдериннің «Өсімдіктану» (1927) оқулығында сабақша, тұқымша, қайықша, қаптауыш, аналық түрінде, ал Е.Омарұлының «Пішіндемесінде» (1928) тікше, қиықша, өлшеуіш, өлшемдік болып жалғасқанын көреміз.
Бұл деректер Ахмет Байтұрсынұлының қазақ тілінде термин жасаудың нақты үлгісін көрсетіп, ХХ ғасыр басындағы термин жасау ісіне тікелей ықпал еткенін айқын дәлелдейді.
Комиссия тәжірибесі және қағидаттардың ресми орнығуы
ХХ ғасырдың 1920-жылдары термин жасауды жүйелеу мақсатында арнайы комиссия жұмысы жүргізілді. 1926 жылғы 12 тамызда «Еңбекші қазақ» газетінде жарияланған «Қазақ тілін байытамыз» атты сұхбатта сол кезеңде термин жасаумен кімдер айналысқаны, өзге тілдерден термин қабылдауда қандай қағидаттар ұстанылғаны, осы істегі Ахаңның рөлі аталады.
«1922 жылы Қазақстанда жат сөздерді, пән атауларын қазақшыландыратын комиссия құрылған... Комиссияның ағасы Қазақ елінің, әсіресе тіл заңына жетік оқымысты данышпаны Байтұрсынұлы Ахмет... Комиссияның негізгі мақсаты — қазақ тілін өнер-білімге бейім мәдениетті тіл қылу».
1924 жылғы маусымда Орынборда өткен «Қазақ ғылыми қызметкерлерінің 1-съезінде» Е.Омарұлы баяндамасына негізделген терминология қағидаттары қаулы арқылы ресми бекітілді. Ал 1926 жылы Бакуде өткен «Түркологтардың Бүкілодақтық бірінші құрылтайында» Ахмет Байтұрсынұлы осы қағидаттарды таныстырып, өзге түркі халықтарына да басшылыққа алуды ұсынды; ұсыныс қолдау тауып, құрылтай қарарына енді.
Осы тұрғыдан алғанда, Ахаң — қазақ терминологиясының бағытын айқындаған тұлға ғана емес, туыстас түркі тілдерінің терминологиялық ортақтығын арттыруды көздеген кең тынысты түрколог ғалым.
Өміршеңдіктің сыры: ұлттық таным және тілдік норма
Ахмет Байтұрсынұлы жасаған терминдердің өміршең болуының басты себебі — ұғымға атау беруде ұлттық танымға сүйенуі. Сондықтан алғашқыда аздап жатсындырғанымен, көп ұзамай қазақ қауымы оны қабылдап, санаға сіңіре алды.
Екінші себеп — Ахаңның зиялылар арасындағы беделі және тіл саласындағы бірегей ғалым ретінде мойындалуы. Ол кезеңде онымен тең дәрежеде пікір таластырып, балама терминдер жүйесін ұсынатын мамандар шоғыры әлі толық қалыптаса қоймаған еді.
Мәулен Балақаевтың пікірі
«“Тіл-құрал” кезінде “алашордашылардың, ұлтшылдардың” кітабы болғандықтан, оны пайдалануға тыйым салынса, жаңа грамматика авторы да “халық жауы” атанып, кітабы қолданудан қалып қойды. Енді қайту керек? ... Біз бұрыннан үйреншікті болған Ахмет терминдерін қазақ тілінің, қазақша айтылған бұрынғы сөздері деп танып, солай атай бердік... Ахмет Байтұрсынов шығарған терминдер екенін білсек те, қазақ тілінің сөз байлығы деп танығанбыз».
Түйін
«Тілдің міндеті — ақылдың аңдауын аңдағанынша, қиялдың меңзеуін меңзегенінше, көңілдің түюін түйгенінше айтуға жарау... Сондықтан сөзден жасап сөз шығару деген әркімнің қолынан келе бермейді және шығарғандардың да сөздері бәрі бірдей жақсы бола бермейді».
Осы ұстанымды термин шығармашылығында асқан шеберлікпен және жауапкершілікпен жүзеге асырған Ахмет Байтұрсынұлының қазақ ғылыми терминологиясын қалыптастырудағы еңбегі ұшан-теңіз. Орыс ғылым тілінің тарихында М.В. Ломоносовты «орыс ғылыми терминологиясының атасы» деп танитын пікір бар болса, қазақ ғылымы тарихында дәл сондай орынды Ахмет Байтұрсынұлы иеленеді.