Солардың ішіндегі ерекше түрі этатикалық және құқықтық мемлекеттерге жіктеу
Мемлекеттердің құқыққа қатысты жіктелуі
Бұрын болған және қазіргі көптеген мемлекеттерді түсіну үшін оларды әртүрлі негіздер бойынша жіктейді. Солардың ішіндегі маңызды бағыттардың бірі — мемлекеттерді этатикалық және құқықтық мемлекеттерге бөлу. Бұл жіктеу мемлекеттің құқыққа қатынасына, сондай-ақ қоғамды мемлекеттік басқаруда қолданылатын нысандар мен әдістер жүйесінде құқықтың алатын орнына сүйенеді.
Этатикалық мемлекет
Этатикалық мемлекетте қатаң әрі императивті, міндетті түрде орындалуға тиісті билік нұсқаулары басым болады. Мұнда жеке тұлғалардың және қоғамдағы өзге субъектілердің бостандығы мен дербестігі, мемлекетке қатысты автономиясы едәуір шектеледі.
- Мемлекет экономикаға, әлеуметтік қатынастарға және азаматтардың жеке өміріне кеңінен араласуға ұмтылады.
- Маңызы төмен, ұсақ мәселелерді де тікелей басқаруға бейім.
- Құқық көбіне билікке бағынышты құралға айналады, ал құқықтық кепілдіктер әлсірейді.
Құқықтық мемлекет
Құқықтық мемлекетте құқық — басқарудың негізгі өзегі. Ол адам құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз етуге және кепілдік беруге бағытталған нысандар мен әдістерге сүйенеді. Мұнда мемлекеттің барлық экономикалық, әлеуметтік және рухани процестерге, сондай-ақ адамдардың күнделікті өзара қатынастарына шектен тыс араласуы құпталмайды.
- Қоғам қатысушыларына едәуір автономия беріледі және құқықтық мәртебесі бекітіледі.
- Заңның сақталуы қадағаланып, биліктің еркін әрекет етуі шектеледі.
- Құқық құндылық ретінде жоғары орын алады, ал басқару рәсімдері реттеледі.
Аралық үлгілер және режимдер
Бұл екі топтың арасында аралық сипаттағы көптеген мемлекеттер кездеседі: олардың құрылымында этатикалық және құқықтық белгілер әртүрлі деңгейде үйлеседі. Кейбір елдер табиғаты мен бағыты бойынша этатикалық мемлекетке жақын болғанымен, жекелеген құқықтық қағидаларды ұстануға тырысады. Басқалары құқықтық мемлекетке жақындай түседі, бірақ этатикалық белгілерді толық жоғалтпайды.
Этатикалыққа тән
Тоталитарлық және авторитарлық режимдердің әртүрлі нысандары, әдетте, этатикалық мемлекет үлгісіне жатады.
Құқықтыққа тән
Құқықтық мемлекеттер қатарына Батыс пен Шығыстың өркениетті, жоғары дамыған елдерін жатқызуға болады.
Тарихи мысал: бұрынғы кеңес жүйесі
Одақтық республика ретінде құрамына Қазақстан кірген бұрынғы кеңес мемлекеті құқықтық емес, этатикалық мемлекеттің типтік үлгісі болды. Онда конституция, заңдар және өзге де нормативтік-құқықтық актілер мәні жағынан партия органдарының актілерінен төмен тұрды және басқаруда әміршіл-әкімшіл әдістер басым болды.
Заңдылықтың әлсіреу салдары
Мемлекет азаматтарға қатысты заңсыздық пен әлімжеттікке жол берді. Әсіресе 1930–1950 жылдары жазықсыз адамдар ауқымы мен қатыгездігі жағынан бұрын-соңды болмаған жаппай саяси қуғын-сүргінге ұшырады.
Құқықтық мемлекетті жариялау және шынайы ахуал
Қазіргі кезеңде басқаруда құқықтың басымдығы туралы идеялардың ықпалы өскен сайын, конституцияда және басқа да заң актілерінде өздерін құқықтық мемлекет деп жариялайтын елдердің саны көбейіп келеді. Алайда мұндай мәлімдемелерді әр елдегі шынайы ахуалмен салыстыра бағалау қажет, өйткені мемлекеттің өзін-өзі сипаттауы іс жүзіндегі жағдайдан жиі ерекшеленеді.
Құқықтық мемлекеттің қалыптасу негіздері
Құқықтық мемлекеттің пайда болуы — мемлекеттік-құқықтық процестердің ұзақ дамуының заңды нәтижесі. Бұл басқарудың озық, прогрессивті және тиімді институттарын іріктеу мен мұқият таңдаудың жемісі болды. Сондай-ақ құқықтық басқару нысандарының әкімшіл-әміршіл тәсілдерден артықшылығын теориялық тұрғыда пайымдау бұл үдеріске ықпал етті.
Теориялық бастаулар
Ежелгі ойшылдар құқықтың оң рөлін ескермейінше, мемлекеттің құрылымы берік, тұрақты әрі сенімді бола алмайтынын айтқан. Құқық мемлекеттік басқарушылардың зорлық-зомбылығына қарсы тұратын балама ретінде қарастырылды: заң ешкімнің жеке билігіне тәуелді болмауы тиіс, ол барлық органдардың, лауазымды тұлғалардың және азаматтардың әрекетіне бағыт-бағдар береді.
Негізгі қағида
Осы идеялардың негізінде құқықтық мемлекеттің біртұтас тұжырымдамасы қалыптасты. Оны қалыптастыруға Дж. Локк, И. Кант, В. Гумбольдт, Г. Еллинек, К. Шмитт және басқа ойшылдар үлес қосты. Көзқарастарында айырмашылық болғанымен, басты тұжырым бір: мемлекеттің өзі құқықтық талаптарды бұлжытпай орындауға және оны қоғамның барлық қатысушыларынан талап етуге міндетті.
Іске асыру нәтижелері және қазіргі үрдіс
Құқықтық мемлекеттің теориялық тұжырымдамасын бірқатар елдердің тәжірибесінде жүзеге асыру консервативтік күштердің қарсылығына тап болды. Дегенмен бұл кедергілерді еңсере отырып, мемлекеттік және қоғамдық қызметтің көптеген қыры жаңарды: мемлекеттік жүйенің құрылуы мен жұмыс істеу қағидалары демократияланды, адамның құқықтық мәртебесі нақты мазмұнға ие болды, құқық құндылықтары жетекші орынға шықты, ал шенеуніктердің реттелмеген озбырлығы біртіндеп азая бастады.
Тенденция және сақтық
Бүгінде әлемде этатикалық мемлекеттер санының азаюы есебінен құқықтық мемлекеттер саны өсіп келеді деуге болады. Алайда бұл — жеңіл-желпі тұжырым жасай салатын үрдіс емес. Әртүрлі елдердегі әлеуметтік-саяси күштердің нақты арақатынасына байланысты күтпеген бетбұрыстар болуы ықтимал: кейбір мемлекеттер құқықтық мемлекет деңгейіне жеткеннен кейін де тоталитарлық немесе авторитарлық режимдерге қайта бұрылуы мүмкін. Соған қарамастан, жалпы алғанда тарихи прогресс кері айнала бермейді.