Қазақша рефераттар

Ойлаудың психологиялық териясы

Мазмұны

Бөлімдер

  1. Кіріспе 3
  2. 1. Ойлау туралы жалпы түсінік —
    1. 1.1 Ойлау 9
    2. 1.2 Ойлаудың психологиялық теориясы 12
    3. 1.3 Ойлаудың негізгі формалары 21

Жалғасы

  1. 2. Ойлаудың негізгі түрлері. Ақыл-ой операциялары және ойлау қасиеттері —
    1. 2.1 Ойлаудың негізгі түрлері 23
    2. 2.2 Ақыл-ой операцияларының негізгі түрлері 31
    3. 2.3 Ойлау қасиеттері 32
  2. 3. Ойлауды зерттеу әдістері. Ойлаудың даму сатылары —
    1. 3.1 Ойлауды зерттеу әдістері 34
    2. 3.2 Ойлаудың даму ерекшеліктері 37
    3. 3.3 Баланың ойлауының дамуы 38
  3. Қорытынды 39
  4. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 41
  5. Курстық жұмыс 42 бет

Қысқаша бағдар

Бұл материал ойлау психологиясының негізгі ұғымдарын, теориялық бағыттарын, зерттеу әдістерін және даму сатыларын жүйелі түрде шолуға арналған. Мәтінде ойлауды пәнаралық феномен ретінде түсіндіру, сондай-ақ когнитивтік психологиядағы классикалық авторлардың үлесі жинақталады.

Кіріспе

Когнитивтік психологияның көрнекті өкілдерінің бірі, әлемге танымал ғалым, АҚШ-тағы Невада–Рено университетінің профессоры Р. Солсо өзінің «Когнитивтік психология» еңбегінде қабылдау, ес, ойлау, қиял және жасанды интеллект мәселелеріне ғылыми-теориялық талдау жасап, олардың қолданбалы қырларын да қарастырады. Автор ойлау мен интеллектіні когнитивтік психология аясында зерттей отырып, оларды табиғи және жасанды салаларға бөліп, теориялық тұрғыдан салыстырады және олардың өзара қатынасын талдайды.

Біріншіден, ұғым қалыптастыру, логика және шешім қабылдау проблемаларына қатысты ойлаудың ғылыми негіздері сипатталады. Сонымен қатар, ойлаудың этностық (мәдени) аспектілері талданады. Ойлау үдерісі шығармашылықпен және интеллекттің міндеттерді шешуімен тығыз байланыста қарастырылып, шығармашылық үдеріске және жасанды интеллектке қатысты тұжырымдар беріледі.

Тарихи контекст

Өткен ғасырдың 1950-жылдары бихевиоризмнің ықпалы әлсіреп, ақпараттық-танымдық бағыт күшейген «когнитивтік революция» орын алды. Дегенмен ойлауды эмпирикалық зерттеу осы өзгерістерден кейін де бірден жедел қарқын алмады. Соған қарамастан, ойлау психологиясын түсіндіруде айтарлықтай ілгерілеу жүзеге асып, болашақ жетістіктердің айқын алғышарттары қалыптасты.

«Адамдар — нағыз логикаға ие емес тірі жандар».
Джонсон–Лэард және Возон (1977)
«Адамдар — нағыз логикаға ие емес тірі жандар».
Спок

Ойлау психологиясының пәні және орны

Ойлау психологиясы — жалпы психологияның негізгі бөлімдерінің бірі. Ол «іс-әрекет», «психикалық бейне» (ұғынылған және ұғынылмаған), «тұлға», «қарым-қатынас» секілді категориялармен байланысты мәселелерді нақтылауға мүмкіндік береді. Ойлау — кешенді пәнаралық зерттеулердің нысаны: оны философия, формальды логика, социология, физиология, кибернетика және психология зерттейді.

Психология ойлауды танымдық іс-әрекет ретінде қарастырып, ойлау құралдарының деңгейіне қарай түрлерге жіктейді; олардың субъект үшін жаңашылдығын, белсенділік деңгейін және шынайылыққа сәйкестігінің (барабарлығының) дәрежесін талдайды.

Кең және тар мағына

Кең мағынада

Ойлау адамның белсенді танымдық және ішкі іс-әрекеті ретінде, жоспарлау мен реттеудің үдерісі ретінде түсіндіріледі: біз әлемді және өзімізді қалай түсінеміз, білімді мінез-құлықты басқаруда қалай қолданамыз деген сұрақтармен байланысты.

Тар мағынада

Эксперименттік зерттеулерде ойлау шығармашылық міндеттерді шешу үдерісі ретінде айқындалады; ол түсініктердің қарапайым жүруінен ерекшеленетін, жаңа нәтиже беретін әрекеттерді қамтиды.

Теориялар, мектептер және әдістер: негізгі векторлар

Формальды логика ықпалы

Ойлау туралы ғылым ғылыми таным ережелерін жалпылау және ой әдіс-тәсілдерін жүйелеу қажеттілігінен туындады. Дегенмен логикаға сүйенген түсіндірулер ойлаудың мазмұны, динамикасы және нақты ерекшеліктерін ұзақ уақыт бойы көлеңкеде қалдырды.

Вюрцберг мектебі

Бұл бағытта зерттеудің негізгі нысаны сөздік-логикалық ойлау болды, ал жетекші әдіс ретінде интроспекция қолданылды. Соған қарамастан, ойлау актісінің белсенді әрі мақсатқа бағытталған сипаты, тұтастығы және қабылдаудан айырмашылығы секілді маңызды заңдылықтар анықталды.

Гештальт психологиясы

Ойлауды эксперименттік зерттеу бұл мектепте шығармашылық (өнімді) ойлауға басымдық бере отырып жалғасты. Проблемалық жағдайларды модельдеу және жаңа әдістемелік тәсілдер ойлау динамикасын нақтырақ сипаттауға жол ашты.

Зерттеудің кеңеюі

Шынайы өмір фактілері

Практикалық іс-әрекет барысындағы ой актілеріне қатысты деректер көбейді. «Таза ойлау» зерттеулеріндегі артефактілер, әсіресе ойлаудың мотивациялық салаға байланысы, психологиялық талдаудың дербес пәніне айналды.

Клиникалық және даму зерттеулері

Клиникалық бақылаулар қосымша материал берді. Фило- және онтогенетикалық зерттеулер ойлаудың тарихи табиғатын көрсетіп, психикалық дамудың сапалық сатылары туралы мәселені алға шығарды.

Кеңестік және мәдени-тарихи дәстүр

Кеңестік психология ойлау теориясы мен зерттеу әдіснамасына маңызды үлес қосты: адамның сыртқы (практикалық) және ішкі (ақыл-ой) іс-әрекетінің байланыстарын көрсету және олардың құрылымдық ұқсастығын айқындау — осы дәстүрдің басты жетістіктерінің бірі.

Адам психикасын зерттеудің әлеуметтік-тарихи бағыты ерте орнықты. 1920–1930 жылдары, әсіресе Л.С. Выготский еңбектерінде, психиканың әлеуметтік табиғатын жүйелі зерттеу басталды. Кейін бұл бағыт С.Л. Рубинштейн, Б.Г. Ананьев, А.Н. Леонтьев, А.А. Смирнов, Б.М. Теплов, Д.Н. Узнадзе және басқа зерттеушілер еңбектерінде адамның іс-әрекетін оның әлеуметтік-тарихи шарттануымен байланыста талдауға ұласты.

Редакциялық ескерту

Түпнұсқада авторлардың кейбір дәйексөздері қайталанып, пунктуация мен терминологияда (мысалы, «инстроспекция», «териясы») қателер кездеседі. Бұл нұсқада емле мен стиль біріздендіріліп, мазмұн сақталды.

С.Л. Рубинштейн: іс-әрекеттік тәсіл

С.Л. Рубинштейн философия, психология және педагогикада іс-әрекеттік тәсіл тұжырымдамасын ұсынды. Оның пікірінше, адам және оның психологиясы практикалық іс-әрекетте қалыптасады; сондықтан психиканы еңбекте, танымда, оқуда және ойында зерттеу қажет. Ол психологиялық құбылысты түсіндіруде сыртқы әсерлер тұлғаның ішкі жағдайларының тұтас жүйесі арқылы «өтетінін» ерекше атап өтті.

А.В. Брушлинский: субъект және үдеріс

А.В. Брушлинский (1933–2002) субъектілі іс-әрекет бағыты тұрғысынан психологияның негіздерін, субъект психологиясының табиғатын, ойлау заңдылықтарын және XX ғасыр психологиясының үрдістерін зерттеді. Ол континуалды-генетикалық әдісті дамытып, ойлауды «алғашқы белгісіз есепті» шығарудағы субъект болжауының үздіксіз үдерісі ретінде түсіндірді және ойлаудың тұлғалық әрі үдерістік аспектілерінің арақатынасын көрсетті.

Мәдениет және ойлау: тест әдісіне сын

Майкл Коул мен Сильвия Скрибнер «Мәдениет және ойлау» еңбегінде әртүрлі мәдени ортадағы танымдық іс-әрекетті зерттеуде тест әдісін қолдануға сын көзбен қарайды. Олар бұл әдіс мәдени контексті жеткілікті ескермеген жағдайда ғылымилық талаптарына толық сай келмеуі және сенімді дерек беруде шектеулі болуы мүмкін екенін атап көрсетеді. Авторлар кеңестік психологияның, әсіресе Л.С. Выготскийдің теориялық ұстанымдарына сүйене отырып, танымдық іс-әрекетті адамның шынайы қоғамдық практикасы мен тарихи даму деңгейімен байланыста талдаудың маңызын алға тартады.

Классикалық авторлар: шығармашылық ойлау және міндет шешу

К. Дункер

К. Дункер шығармашылық ойлауды эксперименттік тұрғыда зерттеп, оның жалпы кезеңдерін бөліп көрсетуге және «іштен сөйлеу» әдісін қолдануды дамытуға үлес қосты. Ол проблемалық жағдайларды эксперименттік өңдеудің маңызын көрсетіп, шығармашылық міндетті шешу барысындағы ойлау динамикасын ашуға тырысты.

Ж. Пиаже бағытымен сабақтастық

Гештальт дәстүріндегі бұл зерттеулер Ж. Пиаже мектебінің ойлаудың даму кезеңдерін талдауға бағытталған еңбектерімен мазмұндық тұрғыда тоғысады: екеуінде де ойлаудың қалыптасуы мен жаңа тапсырмаларды шешу үдерісінің құрылымы маңызды орын алады.

О. Кюльпе

О. Кюльпе — Вюрцберг мектебінің негізін салушы. Ол Вундт идеяларын шығармашылықпен дамытып, жоғары психикалық функцияларды (ойлау мен ерік-жігерді) зерттеуде интроспекцияны қолданды. Оның зерттеулерінде «эмпириялық ойлау» және «таза ойлау» ұғымдары маңызды орын алды, ал бақылау «жүйелік интроспекция» арқылы іске асырылады деп сипатталды.

О. Зельц

О. Зельц ассоциативтік түсіндірулерді сын тұрғысынан талдап, репродуктивті міндеттерді шешудің жалпы принциптерін ұсынды. Ол ойлау операцияларын нақты жіктеп, кейін өз теориясын өнімді ойлауға да таратты: міндеттің құрылымы мен әрекет логикасы шешімнің бағытын айқындайтынын көрсетті.

О.К. Тихомиров

О.К. Тихомиров көптеген жылдар бойы жалпы психология курстарын жүргізіп, ауқымды әдістемелік жұмыс атқарды және 200-ден астам ғылыми еңбек жариялады. Оның теориялық әрі эксперименттік ізденістері «Адамның ойлау іс-әрекетінің құрылымы» (1969), «Эмоциялар мен ойлау» (1980), «Шығармашылық іс-әрекетті зерттеу психологиясы» (1975) және басқа еңбектерінде жүйеленді. Ол сондай-ақ «Ойлау психологиясы» (1984) оқулығының авторы және психологияны компьютерлендіру бағытын дамытуға үлес қосты.

Қорытынды ой

Ойлау психологиясы — әрі қызықты, әрі күрделі сала. Оның күрделілігі ойлаудың пәнаралық табиғатымен, теориялық және практикалық аспектілерінің көпқырлылығымен түсіндіріледі. Ойлауды шынайы психологиялық тұрғыда зерттеу оны басқа танымдық үдерістермен және қажеттілік-мотивациялық саламен өзара байланыста қарастыруды талап етеді; сондай-ақ «интуиция», «шығармашылық», «өнімді ойлау» ұғымдарының артындағы нақты психологиялық шынайылықты ашуға бағытталуы тиіс.