Ислам мен оның өкімет билігі құрылымдарымен ара қатынасын байыптау Қазақстандағы дін мен азаматтық қоғам мәселесін қарастырғанда қажет болады
Дін, мемлекет және азаматтық қоғам: Қазақстандағы өзара байланыс
Исламның және жалпы діннің өкімет билігі құрылымдарымен арақатынасын байыптау Қазақстандағы дін мен азаматтық қоғам мәселесін талдауда маңызды. Қазақстан Республикасының Ата заңы — Конституция бойынша дін мемлекеттен бөлек. Бұл қағида мемлекет пен дін институттары өз міндеттерін дербес атқарады әрі бір-бірінің қызметіне кедергі келтірмейді дегенді білдіреді.
Құқықтық негіз: ар-ождан еркіндігі
Азаматтардың қандай дінді ұстанатынын өзі таңдауы, яғни ар-ождан еркіндігі, Қазақстан Республикасының Конституциясына, Азаматтық кодексіне, сондай-ақ діни бірлестіктер мен дін тұту еркіндігі туралы заңнамалық нормаларға сүйенеді. Бұл — жеке тұлғаның сеніміне құрмет танытатын және оны құқықтық деңгейде қорғайтын жүйенің іргетасы.
Маңызды нюанс: шіркеу мен мешіттің мемлекеттен бөлінуі діннің мемлекетке мүлде ықпал етпейтініне тең емес. Мемлекет — азаматтар қауымдастығы; ал азаматтардың наным-сенімдері, соның ішінде діни көзқарастары, қоғамдық өмірдің түрлі салаларына әсер етуі мүмкін.
Діни фактордың қоғамдық маңызы
Бүгінгі таңда көптеген зерттеушілер мен қоғам қайраткерлері діни факторды ескермей маңызды әлеуметтік процестерді толық түсіндіру де, олардың күрделі тұстарын шешу де қиын екенін мойындайды. Дін көпшілікке түсінікті тілмен адамзат тарихының мәні мен ерекшелігі туралы сұрақтар қояды, адамшылық идеясын алға тартады, тұлға, ар-ождан және ұят туралы түсініктерді қалыптастырады.
Дін тек адамның сыртқы мінез-құлқын реттеп, іс-әрекетін бағыттап қана қоймайды. Ол адамның ішкі дүниесін қалыптастыруға да ықпал етеді: мейірімділікке, махаббатқа және шындыққа деген сенім мен үмітті күшейтеді.
Заманауи адам және рухани таңдаулар
Қазіргі әлемде дінмен байланысы әлсіз адам жиі екіұдай күй кешеді: ол не өз ақыл-ойын түпкілікті өлшем ретінде қабылдауы керек, не ұлы пайғамбарлар мен адамзаттың ірі рухани ұстаздарының мұрасына жүгінуі керек. Қай жолды таңдаса да, діни қажеттіліктің өзектілігі төмендемейді.
Әсіресе қоғамдық қарым-қатынастар күрт өзгеріске ұшырап, жаңа бағытқа бет алған өтпелі кезеңдерде діннің маңызы артады. Мұндай сәттерде адамның болашаққа үміті әлсіреп, өзіне деген сенімі төмендеуі мүмкін; ал рухани тірек сол дағдарысты еңсеруге көмектеседі.
Өтпелі кезең тәжірибесі: КСРО ыдырауының сабақтары
КСРО-ның ыдырауы және қоғамдық мұрат ретінде ұсынылған «коммунистік бақытты болашақ» идеалының жүзеге аспауы көптеген адамдардың рухани бағдарын қайта қарауына түрткі болды. Соның нәтижесінде қоғамның бір бөлігі әртүрлі діни конфессиялар мен діни бірлестіктерге бет бұрды.
Азаматтық қоғамдағы діннің қызметтері
Батыста да, Шығыстың көптеген зайырлы мемлекеттерінде де (соның ішінде Қазақстанда) дін азаматтық қоғамның біріктіруші әрі белгілі бір деңгейде бақылаушы механизмі ретінде қарастырылады. Оның басты қызметтерінің бірі — мәдени-әлеуметтік жүйенің тұтастығын сақтауға ықпал етуі.
Әлеуметтік қолдау
Шіркеулер мен мешіттер қаржысы тапшы жандарға, кәрі-құртаңдарға, жалғызіліктілерге және өзге де әлеуметтік осал топтарға қайырымдылық көрсетуді маңызды міндеттердің бірі ретінде ұстанады.
Экономикалық жанама әсер
Кейбір діни бірлестіктер діни насихатты шаруашылық қызметімен қатар жүргізеді. Нәтижесінде шағын ұжымдар мен фирмалар пайда болып, экономиканың дамуына және жаңа жұмыс орындарының ашылуына ықпал етеді.
Қоғамдық құндылықтарды орнықтыру
Діни ұйымдардың қаржысы, күш-жігері және іс-әрекеті көбіне бейбітшілік, төзімділік және сүйіспеншілік мұраттарын қоғамдық өмірге енгізуге бағытталады. Бұл құндылықтар азаматтық келісім мен әлеуметтік тұрақтылықтың мәдени негізін күшейтеді.
Қорытынды ой
Қазақстандағы зайырлылық қағидасы діннің қоғамдық кеңістіктен ығыстырылуын емес, құқықтық шекаралар аясында еркін өмір сүруін білдіреді. Сондықтан дін мен азаматтық қоғамның байланысын түсіну — әлеуметтік келісімді сақтау, мәдени тұтастықты нығайту және өтпелі кезеңдердің сын-қатерлерін еңсеру мәселелерін талдауда өзекті болып қала береді.