Поэманың романтизм көркемдік әдісі сипатындағы ерекшеліктері, тілі
Өмірі және ақын болып қалыптасуы
Ақылбайдың өмірі мен шығармашылық жолын сөз еткенде, оның ақын ретінде қалыптасуына әкесі — Абайдың ықпалын ерекше атап өткен жөн. Абайдың әдеби талғамы, ой мәдениеті мен көркемдік талаптары Ақылбай дүниетанымының кеңеюіне, сөз өнеріне жауапкершілікпен қарауына бағыт берді.
Көпқырлы өнері: домбыра, скрипка және сазгерлік
Ақылбай тек өлең жазумен шектелмей, күй-саз мәдениетін де терең меңгерген. Оның домбырашылық, скрипкашылық және сазгерлік (композиторлық) өнері шығармашылық болмысының көпқырлылығын танытады. Бұл музыкалық қабілет оның поэмаларындағы әуезділік пен ырғақ табиғатына да әсер етіп, романтикалық лептің күшеюіне жағдай жасады.
«Жаррах» поэмасы
«Жаррах» поэмасының желісі шығыс хикаяларына қатысты. Дерек бойынша, шығарма «Жеті үй» деп аталатын көлемді ертегіден алынған. Өкінішке қарай, поэманың толық нұсқасы бүгінге жетпеген, жоғалып кеткені айтылады.
Маңызды дерек
Поэманың бастауы шығыстық сюжетке сүйенгенімен, бізге жеткен мәліметтер толық мәтінді қалпына келтіруге жеткіліксіз.
«Дағыстан» поэмасы
«Дағыстан» поэмасында адамдық сезім күйлері — қызғаныш, кек, махаббат — тартысты оқиғалар аясында романтикалық әуенмен жырланады. Оқиға желісінің ширығуы кейіпкерлер характерін ашып, сезім драмасын алдыңғы қатарға шығарады.
Жүсіп
Қызғаныш пен кек уына уланған тұлға. Ішкі қайшылығы оқиғаның қақтығыс өзегін күшейтеді.
Заира
Махаббатқа өмірін арнаған бейне. Сезім тазалығы романтикалық интонацияны айқындайды.
Жебірейіл
Заирамен қатар махаббатты өмір мәні еткен кейіпкер. Қайсарлық пен адалдық қырлары айқын көрінеді.
Көркемдік сипаты
- Романтизм көркемдік әдісіне тән көтеріңкі леп пен сезім драмасының басымдығы.
- Оқиғаның тартыс үстінде өрбуі арқылы характердің ашылуы.
- Тіліндегі әуезділік пен суреткерлік өрнек поэманың романтикалық табиғатын тереңдетеді.
«Зұлыс» поэмасы
«Зұлыс» — бізге толық нұсқасы жетпеген, жоғалған мәтіннен қалған үзінділер арқылы белгілі шығарма. Соған қарамастан, поэманың идеялық бағыты мен образдар жүйесі назар аударарлық.
Омпапа бейнесі
Поэмадағы Омпапа — отаршылдыққа қарсы күрескерлердің өкілі ретінде танылады. Бұл образ арқылы еркіндік идеясы мен қарсыласу рухы көркем түрде жинақталады.
М. Әуезов бағалауы
М. Әуезовтің сөзімен айтқанда, «Зұлыс» — Ақылбайдың аса қою оқиғалы, роман-поэма түрінде жазылған, көлемі үлкен шығарма.