Израиль мемлекеті

Израиль — Батыс Азияда, Жерорта теңізінің шығыс жағалауында орналасқан мемлекет. Ол саяси картада 1948 жылдың мамыр айында пайда болды. 1920 жылдан бастап Палестина аумағында Британ мандаты орнағаннан кейін өнеркәсіптің едәуір бөлігі еврей секторына өтті.

1947 жылдың 29 қарашасында БҰҰ Бас Ассамблеясы Палестинадағы британ мандатын тоқтату туралы шешім қабылдады. 1948 жылдың мамырында құрылымдық өзгерістер жеделдеп, 14-інен 15-іне қараған түні Дэвид Бен-Гурион тәуелсіздік декларациясын жариялады.

Израиль мемлекеті жарияланғаннан кейін араб-израиль қақтығыстары күшейіп, бірқатар соғыстар орын алды. Соғыс нәтижесінде Иерусалимнің батыс бөлігі Израиль бақылауына өтті; шығыс бөлігі Иордания қарамағында қалды, ал Газа секторын Египет басқарды. Мыңдаған палестиналықтар босқынға айналды.

Израильдің ерекшеліктерінің бірі — бірыңғай классикалық конституцияның болмауы; оның орнына әр кезеңде қабылданған негізгі заңдар мен құқықтық актілер жүйесі жұмыс істейді. Мемлекет басқару үлгісі — парламенттік республика: мемлекет басшысы — президент, заң шығарушы орган — Кнессет, атқарушы билік — премьер-министр басқаратын үкімет. Сот билігі тәуелсіз деп есептеледі.

Ресми тілдер ретінде иврит және араб тілдері көрсетіледі. Діндік құрылымда иудаизм басым болғанымен, мұсылман және христиан қауымдары да бар. Ақша бірлігі — шекель. Ел әкімшілік тұрғыда округтерге бөлінеді.

Израильдің қалыптасу кезеңі көрші араб елдерімен әскери қақтығыстармен қатар жүрді. 1956 жылғы Суэц дағдарысы барысында Англия, Франция және Израиль Синай түбегін басып алды, бірақ КСРО мен АҚШ қысымынан кейін әскер шығаруға мәжбүр болды. Дағдарыс Тиран бұғаздары мен Суэц аймағындағы қатынастардың қаншалықты осал екенін көрсетті.

1967 жылғы алты күндік соғыс аймақтық тәртіпті түбегейлі өзгертті: Израиль Синай түбегін, Газа секторын, Голан биіктіктерін және Иордан өзенінің батыс жағалауын бақылауға алды. Иерусалимге қатысты бақылау күшейіп, бұл мәселе халықаралық деңгейдегі даудың өзегіне айналды.

1973 жылғы қазан соғысы кезінде Египет Синайда, Сирия Голан қыратында шабуылға өтті. Бірнеше апталық шайқастардан кейін келісімдер жасалып, Израиль бірқатар басып алынған аумақтардан шегінді. Бұл соғыс Израиль үшін экономикалық және адам шығыны тұрғысынан ауыр болды.

1977 жылы Египет президенті Анвар Садат Иерусалимге сапар жасап, кейін АҚШ-та өткен Кэмп-Дэвид келіссөздері нәтижесінде Израиль мен Египет арасында бейбіт келісімге жол ашылды. Келісім аясында Израиль Синайдан әскерін шығарды, ал екі ел арасындағы шекаралар халықаралық деңгейде танылды.

Израиль құрылғаннан кейін палестиналық саяси құрылымдар мен қозғалыстардың ықпалы күшейді. Палестинаны азат ету ұйымы (ПАҰ) ұзақ уақыт негізгі қарсылас күштердің бірі ретінде қабылданды. 1982 жылы Израиль Ливанға басып кіріп, қақтығыс ұзаққа созылды; соғысқа қарсы қоғамдық наразылықтар күшейіп, ішкі саяси өзгерістерге ықпал етті.

1987 жылдан бастап палестиналық қоғамда қоныстандыру саясатына қарсы қарсылық өсті, тәуелсіз Палестина мемлекетін құру талабы күшейді. Кейінгі жылдары келіссөздер кезең-кезеңімен жүріп, бірқатар аумақтарда автономиялық басқару элементтері қалыптасты. Соған қарамастан жер дауы, қауіпсіздік, мәртебе және діни-символдық мәселелер толық шешілген жоқ.

Израиль өзін ұлттық еврей мемлекеті ретінде сипаттайды: еврей диаспорасының өкілдері үшін көші-қон және азаматтық алу механизмдері уақыт өте маңызды демографиялық факторға айналды. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейінгі кезеңде ТМД кеңістігінен қоныс аударған еврейлер саны айтарлықтай артты.

АҚШ-тың қаржылық-экономикалық және әскери көмегі Израильдің қауіпсіздік архитектурасы мен экономикасына әсер етті. Елде әскери-өнеркәсіптік кешен дамып, жоғары технологиялық өндірістер (электроника, байланыс құралдары, бағдарламалық-техникалық шешімдер) күшейді. Сыртқы саудада негізгі әріптестердің қатарында АҚШ пен Батыс Еуропа елдері бар, ал Израиль қару-жарақ экспорттаушы жетекші мемлекеттердің бірі ретінде аталады.

ХХ ғасырдың басында Палестина Осман империясының құрамында болып, экономикалық тұрғыдан аграрлық сипатта қалды. Өнеркәсіп ұсақ кәсіпорындар деңгейінде болды, ауыл шаруашылығы өнімдерінің белгілі түрлері (мысалы, күнжіт, зәйтүн) маңызды орын алды. Сауда балансының әлсіздігі мен сыртқы тәуелділік әлеуметтік-экономикалық осалдықты күшейтті.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында сионизм Палестинаға қатысты саяси жоба ретінде күшейіп, кейін отарлау сипатындағы идеологиялық бағытқа айналды. Бұл идеялық ағым Палестинаны еврейлердің ұлттық-рухани орталығы ретінде танытып, араб халқының жерге қатысты ұлттық құқықтарын мойындамауға бейім болды. Жобаны іске асыру үшін еуропалық державалардың қолдауы қажет еді; уақыт өте Ұлыбритания негізгі демеуші күштердің біріне айналды.

1917 жылғы Бальфур декларациясы британ саясатының ірі белгісі болды. Кейін 1920 жылғы Сан-Ремо конференциясында Палестинаға Британия мандаты беріліп, 1923 жылы ол ресми күшіне енді. Осы кезеңде көші-қонды ұйымдастыру, концессиялар беру, экономикалық құрылымдарды құру белсенді жүрді. Нәтижесінде жер қатынастары күрделеніп, ауыл тұрғындарының жерсіздену үрдісі күшейді.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін араб ұлттық қозғалысы ұйымдасқан сипат ала бастады. Сионистік отарлау мен британ әкімшілігінің саясатына қарсы алғашқы ірі толқулардың бірі 1921 жылы Яффада болды. 1928–1929 жылдары Иерусалимдегі қасиетті орындарға қатысты дау күшейіп, қақтығыстар бірнеше қалаға тарады. Қарсылық қозғалыстарында орталықтандырылған басқарудың әлсіздігі олардың ұзақ мерзімді нәтижеге жетуін қиындатты.

1930-жылдары қақтығыс тереңдеп, 1935 жылы Хайфадағы оқиғалар ерекше мәнге ие болды. 1936–1939 жылдардағы көтерілістер кезеңінде Палестинадағы жағдай тіпті шиеленісті. Ұсынылған бөлу жоспарлары қоғамда наразылықты күшейтіп, тәуелсіздік идеясы қарсылықтың басты өзегіне айналды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Палестина мәселесі халықаралық деңгейде күрт өзектенді. 1947 жылы БҰҰ Палестина болашағын талқылап, бірнеше нұсқаны қарастырды. Ақырында аумақты екі мемлекетке бөлу шешімі қабылданды: еврей мемлекетіне территорияның басым бөлігі, араб мемлекетіне салыстырмалы түрде аз үлес қарастырылды, ал Иерусалим ерекше халықаралық аймақ ретінде белгіленді.

Бұл шешім араб тарапында қарсылық туғызды, ал сионистік қозғалыс оны қабылдай отырып, ықпалын кеңейтуді көздеді. Көп ұзамай қарулы қақтығыстар күшейді. 1948 жылдың 14 мамырында Израиль мемлекеті жарияланды. Осы оқиғалардан кейін қақтығыс ұзақ мерзімді құрылымдық дауға айналып, бүгінге дейін жер, мәртебе және қауіпсіздік мәселелері толық шешілмей келеді.

Соғыстан кейінгі жылдары АҚШ Таяу Шығыстағы ықпалын күшейте бастады. Кейбір пікірлерде Израильді АҚШ-тың «51-штаты» деп астарлы түрде атау да кездеседі. Дегенмен АҚШ–Израиль–Палестина қатынастарын бір ғана түспен сипаттау дұрыс емес: кезеңдерге қарай риторика да, құралдар да өзгеріп отырды.

Эйзенхауэр кезеңінен бастап АҚШ Израильге қатысты әскери-саяси қолдауды айқынырақ жүйелей түсті. Қырғи-қабақ соғыс контекстінде Вашингтон аймақта КСРО ықпалын тежеуді негізгі мақсаттардың біріне айналдырды. 1967 жылғы соғыс АҚШ–Израиль байланыстарында бетбұрысты кезең ретінде көрінеді: шекаралық өзгерістер, босқындар мәселесінің ушығуы және «оккупацияланған аумақтар» ұғымының орнығуы дипломатиялық күн тәртібін күрделендірді.

1967 жылғы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің «жер үшін бейбітшілік» қағидасына негізделген резолюциясы (яғни Израиль жаулап алған жерлерден шегінеді, араб елдері Израильді мойындайды) мәселені шешудің ықтимал формуласы ретінде ұсынылды. Алайда бұл идея іс жүзінде ұзақ мерзімді және толыққанды нәтижеге жеткізе алмады.

Қақтығыстың толық тоқтауы АҚШ-тың аймақтағы кейбір стратегиялық есептерімен және қару-жарақ нарығындағы ықпалымен қабаттасып, күрделі қайшылықтар тудырады. Сондықтан Вашингтонның риторикалық деңгейдегі бейбітшілік бастамалары мен нақты саясаттағы әрекеттері әр кезеңде әрқалай қабылданып отырды. Араб елдері мен Израиль арасындағы қатынастарды жұмсартуда АҚШ президенті Картер дәуірінде делдалдық әрекеттер ерекше көрінді.