Адамгершілік қажеттіліктері
Әлеуметтік қызметкер мамандығы және адамгершілік өлшем
Әлеуметтік жұмыс — қоғамда жиі сұранысқа ие кәсіби қызмет түрі. Бұл салада маманның тиімділігі мен нәтижелілігі тек техникалық дағдылармен өлшенбейді: адамның ішкі мәдениеті, моральдық ұстанымы және жауапкершілік деңгейі шешуші рөл атқарады.
Сондықтан әлеуметтік қызметкерді даярлау барысында мамандықтың маңызын түсіндірумен қатар, тұлға ретінде рухани-адамгершілік құндылықтарды қалыптастыру қажет. Қазіргі әлеуметтік қызметкер кәсіби білім мен тәжірибені жеке қасиеттерімен ұштастыра білуі тиіс.
Мамандықты таңдауда қойылатын сұрақтар
- Адамдарды шын мәнінде жақсы көре аламын ба?
- Қиын жағдайда жүрген адамға жақсылық жасап, тұрақты қолдау көрсете аламын ба?
- Күнделікті күйзеліс, жан ауыртар оқиғалар мен әлеуметтік тәуекелдерге төзе аламын ба?
Бұл сұрақтар мамандық таңдауда қате шешім қабылдаудың жағымсыз салдарын азайтуға көмектеседі.
Мамандық таңдау — әр адамның өміріндегі маңызды қадам. Әсіресе жастар үшін өз мүмкіндігі мен ішкі бейімділігіне сәйкес саланы анықтау күрделі болуы мүмкін. Әлеуметтік жұмысты саналы түрде, өз қалауымен және тұлғалық құндылықтарымен үйлестіріп таңдаған адам үшін бұл еңбек моральдық тұрғыдан ауыр болмайды.
Клиентпен алғашқы кездесу: сенім мен жауапкершілік
Әлеуметтік қызметкер мен клиенттің алғашқы кездесуі көбіне адамның өміріндегі ең қиын кезеңмен тұспа-тұс келеді: қауіп төнген, ресурс таусылған, үміт әлсіреген жағдайда. Клиент үшін әлеуметтік қызмет мекемесіне келу — өзін сынаққа салу, кейде өз әлсіздігін немесе тәуелділігін мойындау. Мұны қабылдау көп адамға психологиялық тұрғыдан өте ауыр.
Осындай жағдайда клиенттің өзіне деген сенімін қайта қалпына келтіру, қоршаған орта алдында қадір-қасиетін сақтауға көмектесу әлеуметтік қызметкердің жеке адамгершілік сапаларына тікелей байланысты.
Клиент үшін
Жәрдем сұрау — әлсіздік емес, жағдайды өзгертуге жасалған қадам. Бірақ ол қадам ұялу, қорқу, сенімсіздікпен қатар жүруі мүмкін.
Маман үшін
Қабылданған шешім тек клиентке ғана емес, қоғамдық мүддеге де әсер етеді. Сондықтан әлеуметтік қызметкердің жауапкершілігі күрделірек.
Әлеуметтік қызметкер мен клиентті ортақ мақсат біріктіреді. Дегенмен бастама көтеру, әрекетті ұйымдастыру, әдіс-тәсілдерді таңдау көбіне маманның кәсіби құзыреті арқылы жүзеге асады. Осы рөлдер (көмекші, кеңесші, жетекші, тәрбиеші) тек қызметтік міндет ретінде емес, моральдық құқық беретін адамгершілік қасиеттермен де дәлелденуі тиіс.
Адамгершілік сезімнің 3 компоненті
1) Адамгершілік білімі
Әлеуметтік қызметкер этика, мораль және адамгершілік туралы білімді оқу процесінде (колледж, ЖОО, біліктілікті арттыру курстары) меңгереді. Бұл білім маманға қоғамдық нормалардың мазмұны мен қызметін түсінуге, өз ұстанымын кәсіби орта талаптарымен салыстыруға, қажет жерде түзету енгізуге мүмкіндік береді.
Дегенмен моральдық нормаларды білу автоматты түрде моральдық әрекетке әкелмейді. Сондықтан білім кәсіби тәжірибеде бекіп, нақты істермен дәлелденуі керек.
2) Адамгершілік сенім
Адамгершілік сенім — маманның әділеттілік пен жауапкершілікке негізделген ішкі тірегі. Ол білімнің, тәжірибенің, өмірлік бақылаудың және әлеуметтік практикадағы тексерістің нәтижесінде қалыптасады.
Бұл сенім әлеуметтік қызметкерден өз еңбегіне жауапкершілікпен қарауды талап етеді: клиент пен қоғам үшін не істеді, не істеуі керек екенін үнемі бағамдау. Кейде адам өз сеніміне қайшы әрекет етуі мүмкін; мұндайда ішкі қайшылық пайда болады, сондықтан кәсіби рефлексия мен өз-өзіне талап маңызды.
3) Адамгершілік қажеттілік
Адамгершілік қажеттілік — кәсіби этиканы сақтауға сыртқы талап ретінде емес, ішкі мұқтаждық ретінде қарау. Бұл деңгейде маман эмоционалдық сапаларын этикалық қағидаларға сай ұйымдастырып, қиын моральдық жағдайларды шешуге бағытталады.
Мұнда намыс, міндет, абырой сияқты ішкі факторлар әрекетті жұмылдырып, тұрақтылық береді.
Кәсіби мінез-құлықты айқындайтын тұлғалық сапалар
Әлеуметтік жұмыста маманның мотивтері мен ішкі мәдениеті оның кәсіби мінез-құлқын қалыптастырады. Төмендегі сапалар әлеуметтік қызметкер үшін ерекше маңызды.
Адалдық
Адалдық — шындықты айту ғана емес, уәдені орындау. Әлеуметтік қызметкер клиенттің жағдайын бағалауда, мүмкіндіктер мен шектеулерді түсіндіруде ашық болуы тиіс. Егер көмек көрсетуге кедергі бар болса, оны жасырмай, дер кезінде хабарлау қажет. Ал уәде берсе — сөзінде тұруы міндет.
Намыс және жауапкершілік
Намыс маманды формальды орындаушылықтан сақтайды, стандартты емес жағдайларда дұрыс шешім табуға итермелейді. Әлеуметтік қызметкер қабылдаған шешімдердің салдарын алдын ала ойлап, клиентке де, қоғамға да жауап беретінін ұмытпауы керек.
Объективтілік
Клиентпен жұмыста эмоцияны толық алып тастау мүмкін емес, бірақ мәселені бағалауда әділ өлшем сақталуы қажет. Клиентті асыра бағалап, мүмкін емес талап қою да, керісінше төмендетіп, салқын қарау да — көмектің сапасын түсіреді.
Әділеттілік
Симпатия немесе антипатия кәсіби әрекетке әсер етпеуі тиіс. Әр клиентке құрмет, ілтипат және тең көзқарас қажет. Әділеттілік әріптестермен қарым-қатынаста да көрінеді: әр әрекетті адал бағалау ұжымдағы сенімді күшейтеді.
Тактика (әдептілік) және байқағыштық
Тактика — сөз бен әрекеттің салдарын алдын ала болжай білу, адамның ар-намысына тимей көмек көрсету. Ал байқағыштық клиенттің көңіл күйіндегі өзгерістерді, сенімсіздік пен абыржуды дер кезінде аңғарып, әңгімені конструктивті арнаға бұруға мүмкіндік береді.
Шыдамдылық, төзім және сабыр
Әлеуметтік қызметкер ашулы, күйзелген, әлсіз немесе сырқат адамдармен жұмыс істейді. Клиент негативті эмоция танытса да, маман жауап ретінде эмоцияға берілмеуі керек. Сабыр сақтау — ақпаратты дұрыс қабылдаудың және сенімді байланыстың шарты.
Құпиялылық
Клиенттің өмірлік жағдайы, жеке мәліметтері мен мәселелері — құпия ақпарат. Оны үшінші тұлғаға тек клиенттің келісімімен ғана беруге болады. Құпиялылық сенімді қарым-қатынастың негізін қалайды.
Мейірімділік және адамға сүйіспеншілік
Мейірімділік — тек жылы сөз емес, нақты қызмет: қолайлы жағдай жасау, қажет дағдыға үйрету, дер кезінде қолдау көрсету. Кейде клиентке жағымсыз шындықты айтуға да тура келеді, бірақ ол оның игілігі үшін жасалуы тиіс. Адамға сүйіспеншілік болмаса, әлеуметтік қызметкер клиент үшін сенімді серік те, бағыт беруші де бола алмайды.
Өзін-өзі сынау және адекватты өзін-өзі бағалау
Әлеуметтік қызметкер өз жұмысын талдай білуі, қателігін мойындап, түзету жолдарын іздеуі керек. Бұл кәсіби өсудің негізгі шарты.
Алайда өзін-өзі сынау шектен шықпауы тиіс: үнемі өзін кінәлау пессимизмге, өзіне сенімсіздікке әкеліп, маманның тиімділігін төмендетеді. Сондықтан адекватты өзін-өзі бағалау күнделікті тәжірибеде өте қажет.
Жақсылық тілеу және ақниеттілік
Жақсылық тілеу — әлеуметтік қызметкердің адамгершілік мәдениетінің өзегі. Әлеуметтік жұмыстың мазмұнының өзі адамға жақсылық жасауға бағытталған, сондықтан бұл ұстаным қарым-қатынастың барлық кезеңінде көрінуі тиіс.
Ақниеттілік те маңызды қағида: әлеуметтік қызметкер еңбекақысын клиенттен емес, ұйымнан алады. Демек маманның мақсаты — қызметті адал көрсету, ал клиенттің жағдайын пайда табудың құралына айналдырмау.
Кәсіби өлшем ретінде ықпалдың қарапайым тексерісі
Медицинада «егер науқас дәрігермен сөйлескеннен кейін жеңілдеп қалмаса, ол дәрігер емес» деген ой айтылады. Бұл әлеуметтік қызметкерге де қатысты: егер клиент әңгімеден кейін үміт, тірек, түсіністік сезінбесе, маманның сенім ақтауы қиын.
Қорытынды
Әлеуметтік қызметкердің басты құндылығы — адамның ішкі рухани әлемін құрметтеу және оны қорғауға дайын болу. Кәсіби білім, әдістер мен тәжірибе маңызды, бірақ олар адамгершілік қағидалармен ұштасқанда ғана шынайы нәтижеге жеткізеді.
Адалдық, әділеттілік, объективтілік, құпиялылық, сабыр, мейірімділік және өзін-өзі дамытуға ұмтылыс — әлеуметтік жұмыстың этикалық іргетасы. Осылар сақталған жерде клиент үшін көмек «қызмет» қана емес, үміт пен тірекке айналады.