Мәдениет архетиптері адам психикасында орын алған, оның терең қабаттары - ұжымдық санасыздықта
Бұл мәселені шешу мәдениеттің табиғатын түсінуге, оны ұғынудың сипатына және мәдениеттің тарихи дамуы бойынша жиналған бай материалды пайымдауға байланысты. Мәдениеттануда мәдениеттің аз жетілген түрінен толық жетілген түріне қарай даму бағыты ретіндегі өрлеу (прогресс) проблемасын түсіндіруде екі негізгі тәсіл бар.
Өрлеуді біртұтас даму ретінде түсіндіру
Бірінші тәсіл мәдени өрлеуді құндылықтардың баюы және адам өмірінің барлық формаларының дамуы ретінде қарастырады. Бұл көзқарас мәдениеттің әртүрлі кезеңдерінің ауысуын негізгі өлшем етеді.
Осы тәсіл шеңберінде мәдениеттің көптеген формалары мен типтері олардың айырмашылықтарына қарамастан, адамзаттың рухани және материалдық-өндірістік дамуының біртұтас желісін құрайды. Сондықтан өрлеу мәдениеттің табиғи біртұтастығы және мәдени алуан түрліліктің бірлігі ретінде түсіндіріледі.
Өрлеуді циклдік және жергілікті құбылыс ретінде түсіндіру
Екінші тәсіл мәдени өрлеудің бар екенін біртұтас мәдениеттің үдемелі дамуы ретінде күмәнға алады. Бұл бағыт мәдениеттерді жергілікті, автономды, өз өмірлік циклі бар және бір-біріне толық сай келе бермейтін жүйелер ретінде қарастырады.
Мұндай ұстаным мәдениеттерді өзара салыстыру мүмкіндігін тарылтып, өрлеуді көбіне “өз мәдениеті” шеңберінде ғана түсіндіруге әкеледі; сонымен бірге дамудың циклді сипатына ерекше мән береді.
Мәселенің өзегі: сабақтастық пен тарихи байланыстар
Мәдениеттің өрлеуі туралы мәселе — қоғамның үдемелі тарихи дамуындағы мәдени элементтер мен құндылықтардың сабақтастығы, сондай-ақ жеке елдерде, халықтар мен қауымдастықтарда адам дамуының әртүрлі тарихи кезеңдері мен дәуірлерінің өзара қатынастары туралы мәселе.
Қазіргі мәдениеттану теориялары көбіне линиялық эволюция идеяларын сынға алып, соның орнына “жергілікті өркениеттер” тұжырымдамасын қалыптастыруға ұмтылды. Бұл бағытты әр елдегі бірқатар ойшылдар дамытты: Германияда — О. Шпенглер, Англияда — А. Тойнби, Ресейде — Н.Я. Данилевский мен П. Сорокин.
Освальд Шпенглер: мәдени организмдердің өмірлік циклі
“Еуропаның құлдырауы” еңбегінің авторы Освальд Шпенглер мәдени-тарихи ұласу идеясын ұсынды: әрбір мәдени организм өмірге келген соң табиғи ұласудан өтеді — гүлденеді, кейін әлсірейді және ақырында өркениет түрінде өз шегіне жетеді.
Шпенглердің пікірінше, Еуропа өркениеті өз биігіне жеткенімен, өмірлік қарқынын жоғалтып, құлдырау кезеңіне аяқ басты. Ол мәдениеттердің көптігі туралы ілімін кең этнографиялық материалға сүйене отырып дамытты.
Шпенглер атаған мәдениеттер (сегіз үлгі)
- Египет
- Үнді
- Вавилон
- Қытай
- Антика
- Византиялық-араб
- Батыс еуропалық
- Оңтүстік америкалық (Майя)
Арнольд Тойнби: “аймақтық өркениеттер” және дамудың фазалары
Арнольд Тойнби европоцентристік ұстанымға — тарихи даму жолындағы барлық халықтарға ортақ универсалды өрлеу туралы түсінікке — елеулі сын айтты. Ол ауқымды деректік материалды талдау арқылы тарихи процестің мәнін ұғынуға тырысып, адамзаттың әлеуметтік ұйымдасу формаларының көптүрлілігі туралы қорытындыға келді.
Тойнби тарихи процестің көп жағдайда географиялық жағдайлармен анықталатынын атап көрсетеді; бұл әрбір өркениеттің қайталанбас бейнесін қалыптастырады. Алайда кез келген өркениет дамудың барлық фазаларынан бірдей өте бермейді: кейбірі гүлденуге жетпей күйрейді, ал кейбірі белгілі бір фазада ұзақ уақыт тоқырап қалуы мүмкін.
Тойнби сипаттаған негізгі фазалар
Н.Я. Данилевский: мәдени-тарихи типтердің дербестігі
Н.Я. Данилевский үшін мәдениеттердің тарихи алуандығы және олардың ішкі құрылымдық айырмашылықтары бастапқы, даусыз шындық ретінде қабылданады. Оның ойынша, тарих — этникалық қауымдардың дербес, жергілікті “мәдени-тарихи” типтерінің (“өркениеттердің”) тарихи тұрмысы; олар табиғатпен де, бір-бірімен де тұрақты күрес жағдайында болады.
Питирим Сорокин: мәдени типология және әлеуметтік өзгеріс
П. Сорокин ХХ ғасырдағы ең ірі әлеуметтанушылар мен мәдениеттанушылардың бірі саналады. Ол әлеуметтік стратификация (қоғамның әлеуметтік жіктелуі) және әлеуметтік мобильділік (қоғамның жаңаруы) теорияларын жасаушылардың қатарында.
Сорокин тарихи процесті дербес тұтастық ретінде қарастырып, оның типін айқындайтын басты алғышарттарды талдайды. Ол мәдениеттің үш типін бөліп көрсетеді:
Сезімдік
Шындықты сезім арқылы қабылдау басым болады.
Идеационалды
Ұтымды ойлау басым болады.
Идеалистік
Интуитивті таным басым болады.
Йохан Хейзинга: ойын мәдениеттің бастауы
Қазіргі мәдениет түсінігін түсіндіруде И. Хейзингтің ойын теориясы маңызды орын алады. Ол ойынды мәдениеттің негізі әрі қайнар көзі деп санайды. Хейзингтің пікірінше, ойын мәдениеттен де кең ұғым, өйткені ойынға тән негізгі белгілер жануарлар әлемінде де кездеседі.
Сонымен бірге ойын биологиялық шеңберден асып, адамның ұтымды қызметінің көптеген формаларында көрініс табады: өнерде, философияда, құқықта және басқа салаларда.
Карл Юнг: архетиптер және сакрализация
Юнгтің мәдениет архетиптері туралы теориясы да назар аударарлық. Архетиптер адам психикасында, оның терең қабаттарында — ұжымдық санасыздықта орныққан. Олар сыртқы әлемде көрініс таба отырып, мәдениеттің өзіндік пішінін айқындайды.
Сакрализация идеясы
Юнг үшін сакрализация — нақты мәдениетті қалыптастырудың пәрменді тетігі. Белгілі бір мәдени типтің құндылығы мен мақсаты ұжымдық санада көрініс тауып, санасыздықтан сана деңгейіне ауысады да, сын көтермейтін, күмән келтірілмейтін құндылықтар ретінде қабылданады.
Карл Ясперс: мәдени-тарихи синтез және “осьтік уақыт”
К. Ясперстің мәдени-тарихи тұжырымдамасы — алдыңғы теорияларды синтездеуге бағытталған өзіндік тәжірибе. Ол жалпыадамзаттық мәдениет идеясына сүйеніп, мәдениетті түсіндіруде руханилыққа кең орын береді; сонымен қатар тарихты материалдық тұрғыдан түсіндірудің кейбір элементтерін де қабылдайды.
Жергілікті идеяны және көне мәдениеттердің автономды сипатын ескере отырып, Ясперс мәдениеттің тарихи типтері туралы түсінікті едәуір байытты. Оның пайымдауынша, мәдени дамуды түсінудің кілті — адамзат тарихындағы бетбұрыс кезеңдерді бір жүйеде көру.
Ясперс бөліп көрсеткен ірі кезеңдер мен арналар
- Ертедегі тарихқа дейінгі кезең — “прометей кезеңі” және қазіргі, жаңа уақытқа дейін кеңейген дәуір (ғылым мен техника, тарихтың әлемдік сипат алуы).
- Ежелгі заманның ұлы мәдениеттері — локализм мен автономия басым болған жергілікті тарихи өрістер.
- Осьтен кейінгі “империялық” кезең — Батыс, Үнді және Қытай өркениеттерінің жергілікті-тарихи арналарға ішінара қайта оралуымен сипатталады.
- Осьтік уақыт — біздің эрамызға дейінгі 1 мыңжылдықтың ортасы; үш мәдени аймақта да универсалды әрі гуманистік мәдениет қалыптастырған шешуші кезең.
Мағынасы
Ясперс үшін “осьтік уақыт” — жалпыадамзаттық мәдениеттің “өсиеті”: ол адамзаттың болашақта да тірі қалып, еркіндік жағдайында өмір сүру мүмкіндігін сақтайтын рухани негіз.