Бекежан Айбекұлы заманында
«Қыз Жібек» жырының рухани-мәдени мәні
«Қыз Жібек» жыры — адамгершіліктің, достықтың, ар-намыстың, қайсар ерліктің және тұрақты махаббаттың көркем үлгісі. Жыр қазақ қоғамындағы тарихи шындықты суреттеумен қатар, сол дәуірдің тұрмыс-тіршілігін, дүниетанымын, қарым-қатынас мәдениетін де кеңінен баяндайды.
Негізгі идеялар
- Адалдық пен ар-намыс — кейіпкерлердің әрекетін айқындайтын басты өлшем.
- Махаббат пен сертке беріктік — лиро-эпостық өзектің тірегі.
- Қоғамдық орта, руаралық байланыстар, дәстүр мен әдеп — оқиға арқауының кең контексі.
Тұрмыс, салт-дәстүр және тілдік қабат
Жырда қазақтың төл салт-дәстүрлері мен тұрмыс ерекшеліктері мол ұшырасады. Естірту, жұбату, жоқтау, айтыс, сыңсу секілді жанрлық түрлердің жиі кездесуі — мәтіннің фольклорлық табиғатын күшейтеді. Сонымен бірге, сауда-саттық қатынастарының бой көрсете бастаған кезеңі және орыс отаршылдығымен бірге енген кірме сөздер де байқалады.
Көшпелі елдің негізгі күнкөріс құралы — мал шаруашылығы. Сондықтан жыр нұсқаларында осы тіршілік салтына қатысты айқындау сөздер мен теңеулер көптеп ұшырайды.
Ауыз әдебиетіне тән заңдылық: көпнұсқалылық
Уақыт өте ауыз әдебиетінің жекелеген туындылары ғана емес, тұтас жанрлары да эволюциядан өтеді: бірі жаңаланып, бірі ескіріп, енді бірі тыңнан пайда болады. Фольклор мәтінінің ұдайы қозғалыста болып, азды-көпті өзгеріске ұшырауы — ауыз әдебиетінің негізгі шарттарының бірі. Осыдан келіп фольклор туындыларының көпнұсқалылығы деген заңдылық қалыптасады.
Ескі сарынды жаңаша өңдеу, қосымшалар енгізу немесе қысқарту — фольклорға тән айрықша белгі. Көпнұсқалылық — белгілі бір шығарманың ел арасына кең тарағанын, халық жадында терең орныққанын аңғартады.
Жырдың пайда болу кезеңі туралы
Қазақ фольклористерінің басым бөлігі «Қыз Жібек» жыры XVII ғасыр шамасында туған деген тұжырым айтады. Нұсқалардың көп еместігі және айырмашылықтарының шағын болуы да жырдың салыстырмалы түрде кейінірек қалыптасқанын аңғартады.
Нұсқалардың аз болуы нені білдіреді?
Зерттеушілер мұны бірнеше себеппен түсіндіреді: жырдың көне еместігі; ертеректе тараған үлгілердің бірқатарының сақталмай қалуы; революцияға дейін кең тараған баспа нұсқалардың (әсіресе Жүсіпбекқожа Шайхысламұлы жариялаған мәтіннің) кейінгі орындаушылыққа үстем ықпал етуі.
Жинақталуы мен басылым тарихы
Жырдың алғаш хатқа түсуі 1880 жылмен байланысты: Е.А. Александров Мұсабай ақыннан жазып алып, мазмұнын орысша қара сөзбен аударып береді. Кейін XIX ғасырдың екінші жартысында Фалиолла Тухватуллин Зайсанда ел ішінен нұсқасын жинап, 1894 жылы Қазан қаласында бастырып шығарады.
Жүсіпбек Шайхысламұлының нұсқасы 1900, 1903, 1905, 1909, 1911 жылдары қазақ тілінде жарияланып, ел арасына кең тарады. Тухватуллин жинаған мәтін де бірнеше мәрте қайта басылып, кейін қазақ және орыс тілдерінде жеке жарияланымдарымен толықты.
Қолжазба қорлары және сақталған нұсқалар
Қазіргі таңда ҚР Ғылым академиясының Орталық кітапханасының қолжазба қорында жырдың бірнеше нұсқасы сақтаулы екені айтылады. Әртүрлі орындаушылардан жеткен мәтіндердің түпкі арқауы, зерттеушілер пікірінше, 2–3 негізгі нұсқадан аса бермейді.
Ауызша дәстүрде сақталған екі вариант
«Қыз Жібек» жырының бүгінге дейін ауыз әдебиеті түрінде сақталып келе жатқан екі варианты бар екені көрсетіледі. Екеуі де Ақтөбе облысында, ертеректегі Жағалбайлы руы көшіп-қонған өңірлерде тараған. Жинаушы Шапай Қалмағамбетовтың айтуынша, бұл үлгілер сол ел ішінде жеті атадан бері айтылып келе жатқан дәстүрдің жалғасы.
Екі вариантта да негізгі желі — Төлегеннің қыз іздеп ел кезуі және қосымша оқиғалар сақталған. Айырмашылықтары да бар: бірінде Базарбай бай емес, қарапайым шаруа ретінде суреттеледі; Жібектің әкесінің аты Сырлыбай емес, Қараман деп беріледі; Төлегеннің жүріп өтетін бағыттары да әртүрлі баяндалады.
Жүсіпбек Шайхысламұлы нұсқасының ерекшелігі
Жүсіпбек Шайхысламұлының вариантында лирикалық шегіністер мен діни уағызға жақын тұстар кездеседі, сондай-ақ XIX ғасырдың соңында қазақ тіліне енген жаңа сөздердің ықпалы байқалады. Дегенмен дәл осы нұсқа көп мәрте басылып, кең тарағандықтан, кейінгі қабылдауда негізгі мәтін ретінде орнығып қалды.
Ғылыми пікірлер: туған жері, дәуірі және халықтық сипаты
Кеңес дәуіріндегі көрнекті қаламгерлер мен ғалымдар — Сәкен Сейфуллин, Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұқанов, Ғабит Мүсірепов, Есмағамбет Ысмаилов, Ысқақ Дүйсенбаев және басқалар — жырдың туған ортасы, көркемдік сипаты, қайшылықтары жөнінде құнды ойлар айтқан.
Бір тарап жырды XVII ғасыр шамасына жақындатса, енді бір зерттеушілер оны Кіші жүздің Ресейге қосылуынан кейін қалыптасты деп пайымдайды. Бұл пікірлерді негіздеу үшін жырда аталатын мекендер, ру атаулары, кісі есімдері және дәуірлік тілдік ерекшеліктер алға тартылады.
Халықтық па, әлде халыққа жат па?
Әдебиеттануда талқыланған өзекті мәселелердің бірі — жырдың идеялық бағыты. Кейбір пікірлерде жыр бай ортасын дәріптейді делінсе, басқа зерттеушілер шығармада халықтық сипат бар екенін, мәтіннің тарихи жолында көп өзгеріс енгенін атап көрсетеді. Рулық-географиялық деректер мен дәстүрлі мотивтер жырдың кең фольклорлық негізін дәлел ретінде алға тартады.
Бекежан тұлғасы және альтернативті баяндаулар
Жырдың кең тараған нұсқаларында және кинотуындыда Бекежан көбіне жауыз кейіпте суреттеледі. Алайда кейбір шежірелік-мәтіндік деректерде (соның ішінде «Сегіз сері нұсқасы» деп аталып жүрген баяндауларда) Бекежанның руы, шыққан жері, тіпті Төлеген өліміне қатысты жауапкершілік өзгеше түсіндіріледі: Төлегенді Бекежан емес, Кескентерек атты қарақшы өлтірген делінеді.
Мұндай айырмашылықтар ауызша дәстүрдің табиғатымен ұштасады: ұзақ уақыт ауыздан-ауызға көшкен мәтін түрлі ортада өңделіп, кейде оқиға бұрмаланып, кейде жаңа детальдар қосылып отыруы мүмкін.
Қорытынды
«Қыз Жібек» — ел жадында сақталған, ауызша және баспа арқылы кең тараған лиро-эпостық мұра. Оның нұсқалары аз болғанымен, жанрлық байлығы, тілдік қабаты, тарихи-әлеуметтік контексі және кейіпкерлер жүйесіне қатысты талас-тартыстары жырдың әлі де терең зерттеуді қажет ететінін көрсетеді.