Тілдік қайталаулар

Еліміз егемендік алған соңғы он бес жыл ішінде қоғам өмірінің барлық саласында қалыптасқан стереотиптер бұзылып, елеулі өзгерістер орын алды. Бұл өзгерістер, әсіресе, жаңалықтың негізгі жаршысы саналатын бұқаралық ақпарат құралдарында айқын көрінді. Соның нәтижесінде жалпы ақпараттық кеңістікте тың ізденістер мен шығармашылық тәсілдер кең өріс алды.

Бұған бірнеше фактор ықпал етті: жарты ғасырдан астам үстемдік еткен кеңестік цензураның жойылуы, тәуелсіздікпен бірге келген шығармашылық еркіндік, нарық жағдайындағы баспасөз қызметінің жаңаша бағыты, БАҚ түрлерінің көбеюіне байланысты бәсекенің күшеюі. Сонымен қатар аудиторияның да талғамы өсіп, бұрынғыдай ұсынылған дүниені үнсіз қабылдай бермейтін деңгейге көтерілді. Оқырман, тыңдарман, көрермен тарапынан БАҚ-қа қойылатын талап айқын артты.

Қоғам өмірінің айнасы саналатын БАҚ саяси, әлеуметтік, экономикалық, мәдени, спорт, өнер, кино, денсаулық сақтау және білім беру салаларындағы өзекті мәселелерді көпшілік назарына ұсынатын, сондай-ақ ғылыми жаңалықтар мен жетістіктерді жұртшылыққа жеткізетін әмбебап құрал ретінде танылады. Осы тұрғыдан журналистер қауымын қоғамның ақпараттық бейнесін жасаушылар деп қарастыруға толық негіз бар.

Журналистер жинақтап, талдап, саралап, іріктеп барып көпшілікке ұсынатын түпкі өнім медиа-мәтін ретінде сипатталады. БАҚ ақпаратты жеткізу формасына қарай үш түрге бөлінеді: теледидар, радио және мерзімді баспасөз.

БАҚ тілі нысанаға алынғанда, лингвистикадағы негізгі ұғым — мәтін — бұқаралық коммуникацияда жаңа мағыналық реңктерге ие болады. Аудиалды және визуалды түрде қабылданатын хабарламалар біріге келіп, вербалды және медиалық белгілердің жиынтығы ретінде медиа-мәтін ұғымын құрайды.

Медиа-мәтінді прагмалингвистикалық тұрғыдан қарастырғанда, оны тек тілдік бірліктердің жиынтығы емес, білім аясы мен коммуникативтік саланың біртұтас тоғысы ретінде бағалаған жөн. Осыған байланысты соңғы жылдары БАҚ мәтіндерін когнитивтік лингвистика шеңберінде талдауға айрықша мән беріліп келеді: мұнда тіл сырттан келетін ақпаратты репрезентациялайтын әрі кодталған мәліметтерді ашуға мүмкіндік беретін когнитивтік құрал ретінде танылады.

Когнитивтік лингвистика тұрғысынан медиа кеңістіктің тақырыптық ұйымдасуы маңызды, өйткені медиа-ағынның мәдени-спецификалық сипаттары дәл осы деңгейде көрінеді. Сондай-ақ медиа-мәтіндердің идеологиялық бағыттылығы қандай тілдік тәсілдер арқылы берілетінін анықтаудың да мәні зор.

Әлеуметтік маңызы бар ақпаратты жеткізетін вербалды құралдарды экстралингвистикалық факторлармен, ең алдымен Адам факторымен (кең мағынада — қоғаммен, тілдік социуммен) байланыстыра қарастыру антропоцентрлік бағыттағы зерттеулердің өзекті талабына айналды. Біздің нысанымызға алынған медиа-мәтіннің жасаушысы да, қабылдаушысы да, объектісі де — Адам. Сондықтан зерттеудің өзектілігі Адам факторын психосоциопрагмалингвистикалық аспектіде зерделеумен тығыз байланысты.

Қазіргі медиа-мәтін социумның когнитивтік санасын қалыптастыратын діни, саяси, әлеуметтік, мәдени, тарихи және өзге де факторларды тілдік санада айшықтай отырып, бұқаралық санаға ықпал ететін қуатты құралға айналды. Осы тұрғыдан медиа-мәтінді бұқаралық сананы реттеп, қажетті идеологиялық бағытқа бейімдеп отыратын саяси тетік ретінде де бағалауға болады. Бұл құбылысты күнделікті баспасөзде көрініс табатын саяси дискурс айқын көрсетеді.

Осы себепті біз газет мәтіндерінің ақпараттық және аналитикалық жанрларының ішінен негізінен саяси мәселелерге арналған материалдарға көбірек назар аудардық. Дегенмен қазіргі қазақ басылымдарында орын алатын басқа да тақырыптарды, қоғамның бүгінгі тыныс-тіршілігін сипаттайтын маңызды дереккөз ретінде, мүмкіндігінше қамту көзделді.

Диссертацияның бірінші тарауында Адам факторын өзек еткен когнитивтік лингвистика, психолингвистика, этнолингвистика, социолингвистика сияқты салалармен тығыз байланыста дамып келе жатқан прагмалингвистиканың пайда болуы мен қалыптасуы сипатталып, оның ұғымдық шеңбері айқындалады.

Қоғамдағы субъектілер арасындағы тілдік қарым-қатынас адресант–адресат жүйесі аясында қарастырылады. Біздің зерттеу нысанымыз — жазбаша формадағы газет мәтіні — бір жағынан, адресанттың прагматикалық ұстанымын жеткізетін көпқырлы, терең мәнді, көбіне имплицитті астарға құрылған күрделі прагматикалық бірлік ретінде; екінші жағынан, социум мүшесі ретіндегі адресатқа психика-эмоционалдық тұрғыдан әсер ететін ықпал құралы ретінде талданады.