ДОСПАМБЕТ ЖЫРАУДЫҢ СОҢҒЫ СӨЗІ
Доспамбет жырау: дәуір, тағдыр, мұра
Доспамбет жырау (1490–1523) — жырау, қолбасшы, батыр. Ол қазақ халқының қалыптасу кезеңінде өмір сүріп, өз дәуірінің саяси-әскери тартыстарының қақ ортасында жүрді. Кіші Ноғай ордасында әскери қолбасшы болған, Дешті Қыпшақты көп аралаған, Бақшасарай мен Стамбұлда болғаны айтылады.
Доспамбет Қырым ханының жағында көптеген жорықтарға қатысқан. 1523 жылы тайпааралық қақтығыстардың бірінде, Астрахан маңындағы жорық кезінде ауыр жараланып қаза тапқаны деректерде көрсетіледі.
Жырдың өзегі: елдік, ерлік, туған жер
Жыраудың толғауларынан оның мұрат-мақсаты, талғамы мен дүниетанымы анық көрінеді. Негізгі арқау — Отан қорғау, ел мен жерге сүйіспеншілік, сондай-ақ жұрттың іргесі бүтін, ешкімге бас имейтін бірлігі жарасқан заманды аңсау.
Доспамбет жырларында түркілік тұтастық идеясы да сезіледі: Қырым хандығы, Ноғай ұлысы және қазақ жұртын татулыққа, береке-бірлікке шақыратын сарын басым.
Өткен өмірді толғағанда жырау туған елге деген ыстық махаббатты келер ұрпақтың болашағымен сабақтастыра суреттейді: ертеңгі ұрпақтың да еліне қорған, тірек болуын қалайды.
Негізгі ұстаным
- Ел мен жер үшін жан берген ердің «арманы жоқ» деген отаншылдық рухты биік қою.
- Серілік пен сақилықты, дарқандық пен қонақжайлылықты ата-бабадан қалған асыл дәстүр ретінде дәріптеу.
- Бірлікке үндеп, жұрттың «ешкімге бас имейтін» ел болуын аңсау.
Шығармалары және бізге жетуі
Доспамбет жыраудың мұрасы толық сақталмаған. Жырларының көп бөлігі жорық үстінде суырыпсалма түрде айтылғандықтан, халық жадында қалған нұсқалары ғана бүгінге жеткен. Дегенмен осы аз ғана мұраның өзінен-ақ оның жырды түйдек-түйдегімен төгілтетін қуатты жырау болғаны аңғарылады.
Белгілі толғаулар
Жыраудың жырлары ертеректе 1893 жылы М. Османовтың «Ноғай уа құмық шығырлары» жинағына, 1896 жылы В. Радловтың «Халық әдебиетінің үлгілері» жинағына енген. Кейін «Ертедегі әдебиет нұсқалары», «Алдаспан», «XV–XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы», «Бес ғасыр жырлайды» сияқты хрестоматиялар мен жинақтарда тұрақты жарияланып отырды. Кеңестік кезеңде табылған нұсқалары М. Мағауин құрастырған «Алдаспан» жинағында (1971) қайта жарық көрді.
Көркемдік болмысы: екпін, ырғақ, қайталау
Доспамбет шығармалары қазақ поэзиясы тарихында көркемдігімен және екпінді ырғағымен дараланады. Ой қуатын күшейту үшін жырау қайталауды жиі қолданады: бұл тәсіл мәтіннің әсерлілігін арттырып, ұйытқыған леп береді.
Ерлік пен елдікке үндейтін толғаулардың кейінгі дәуір ақын-жырауларына ықпалы айқын байқалады. Әсіресе Бұқар жырау мен Махамбет шығармашылығында Доспамбет дәстүрінің жалғасын аңғаруға болады.
Тілдік ерекшелік
Кейбір сөз өрнектері бүгінгі қолданыстан сирегенімен, дәл сол «көнелік» жырдың әсерін күшейтеді: сөздің табиғи қуаты мен уақыт тынысын бір арнаға тоғыстырады.
Ырғақтық серпін
Дыбыс пен мазмұнның қабаттасуы оқырманды ұйқас іздеуден гөрі, ішкі ырғаққа еріксіз ілестіріп әкетеді. Осы серпін жыраудың «дауылпаз» болмысын айқындайды.
«Озушылар, озмаңыз»: соңғы сөздің философиясы
Доспамбет жырауға телінетін «Озушылар, озмаңыз!» деп басталатын жолдар — ажал алдындағы асығыс сөзден гөрі, байсалды ойға, ғұмыр философиясына жақын. Бұл жолдарда жеке қасіреттен бұрын, тірілерге айтылар психологиялық дәлдік байқалады: қаралы хабардың салмағын қалай жеткізу, үрейді қалай тежеп, үмітті қалай созу керектігіне ишара бар.
Жырау өлімді тікелей «қорқыныш» ретінде атамай, «бұрынғылар түскен жүрі жол» секілді қастерлі ұғымға сыйдырады. Мұнда адамның кетуі — ғаламдық заңдылық, ал «бұрылып соған түсті» деуі — тосын қазанының өзін тағдырдың үлкен арнасына кіріктіріп түсіндіретін бейнелі тәсіл.
Өкінбеу идеясы
Доспамбет поэзиясындағы ең қуатты концепциялардың бірі — «өкінбеу». Бұл тек жеке тағдырдың тәкаппарлығы емес; ол ел қорғаны болу, қол бастау, қаһармандық жолға адалдықпен бара алу сияқты өмірлік таңдаулардың қорытындысы ретінде көрінеді.
Тоғай, тоғай, тоғай су,
Тоғай қондым, өкінбен.
Толғамалы ала балта қолға алып,
Топ бастадым, өкінбен.
Тоғынды сарты нар жегіп,
Көз түзедім, өкінбен.
Туған айдай нұрланып,
Дулыға кидім, өкінбен.
Бұл құрылымда «өкінбен» сөзі жай қайталау емес, ойдың шешімі іспетті: әрекет пен мақсаттың, тәуекел мен жауапкершіліктің түйіні.
Дерек пен әдеби айналым
Энциклопедиялық және оқулық деректерінде Доспамбет 1490 жылы Дон өзені бойындағы Азау қаласында туғаны, 1523 жылы Астрахан маңындағы жорықта қаза тапқаны айтылады. Кейбір нұсқаларда барлаушылар тобы торуылға түсіп, жырау ауыр жарақаттан көз жұмғаны көрсетіледі.
Қолданылған дереккөздер (мәтіндегі көрсетілім бойынша)
- «Қазақстан ұлттық энциклопедиясы», 3-том.
- «Тарихи тұлғалар», 152-бет. Алматыкітап, 2009. (Б. Тоғысбаев, А. Сужикова)
- «Қазақ хандығы», 55-бет. Аруна Ltd, 2009. (Т. Жұмаханов, Б. Жұматаев)