Еңбек ресурстарын жоспарлау - еңбекке жарамды жасындағы адамдардың қажеттілігін және олардың еңбек қызметіне деген қабілеттілігін анықтайтын қызмет аясы
Экономикалық қайта құрулар және еңбек ресурстары: Қазақстан тәжірибесі
Қазақстан соңғы жылдары экономикалық қайта құруларды жүйелі түрде жүзеге асырып, экономикалық өсімнің жоғары қарқынын қамтамасыз етуге ұмтылып келеді. Орта және ұзақ мерзімді даму перспективасын айқындайтын шешуші факторлардың бірі — еңбек ресурстарын тиімді пайдалану.
Қазіргі жағдайда еңбекке сұраныс өзгеріп, кәсіби даярлыққа қойылатын талап күшейді. Жұмыспен қамту саясаты еңбек нарығының құрылымына сай жұмыс күшінің сапасын арттыруды және білім беру жүйесін жетілдіруді талап етеді.
Нарықтық экономикаға өту және еңбек қатынастары
Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан Республикасының экономикалық жүйесінде елеулі өзгерістер болды: ел орталықтандырылған басқарудан жекеменшікке негізделген, нарықтық реттеу тетіктері басым экономикаға өтті. Мемлекеттік меншік біртіндеп қайта құрылып, жеке меншік институттары нығайды.
Нарықтық экономика жағдайында негізгі мәселелердің бірі — еңбек ресурстарының қалыптасуы, дамуы және бөлінісі. Еңбек әлеуметтік-экономикалық қатынастардың күрделі қабаты ретінде философиялық, әлеуметтік, экономикалық, құқықтық және мәдени тұрғыдан жан-жақты талдауды қажет етеді.
Еңбек туралы екі негізгі көзқарас
- 1 Еңбек — жасампаздықтың және тұлғалық дамудың көзі.
- 2 Еңбек — адамның ең ауыр жүгі.
Бұл қарама-қайшылықты Э. Фромм еңбектің адам санасын өсіріп, табиғаттан бөліп, дербестікке жетелейтінін атап өтіп сипаттайды: еңбек неғұрлым жетілсе, даралану да соғұрлым тереңдейді.
Жұмысшыны жекеменшіктен бөлу еңбек жағдайы мен еңбек нәтижесін иелену мәселелері арқылы көрінеді. Бұл тақырып әлеуметтік әділеттілік, меншік қатынастары және еңбекке ынта тетіктері тұрғысынан өткір талқылауды қажет етеді.
Терминнің эволюциясы
З. Бауман атап өткендей, ағылшын тіліндегі labour сөзі алғаш рет 1776 жылы қоғамның материалдық қажеттіліктерін өтеуге бағытталған физикалық күш мағынасында қолданылған. Кейін бұл ұғым «физикалық еңбек — байлық көзі» деген мазмұнмен толықты.
Еңбек ресурстарының пәнаралық сипаты
Еңбек ресурстары әлеуметтік саясат пен экономикалық ресурстар ілімінің тоғысында зерттеледі. Мемлекеттің жұмыспен қамту, әлеуметтік қорғау және еңбек нарығын реттеу тетіктері осы саладағы талдаудың өзегін құрайды.
Адам ресурстары және еңбек ресурстары: айырмашылықты нақтылау
Жаһандану жағдайында еңбек ресурстарын дамыту қағидаларын түсіну үшін алдымен адам ресурстары мен еңбек ресурстары ұғымдарын ажырату маңызды.
Адам ресурстары
Экономикалық ілімде адам ресурстары елдің еңбек ресурстарының ауқымын сипаттайтын, негізінен халық санына тәуелді жиынтық әлеует ретінде қарастырылады.
- Ақыл-ойы дамыған, парасатты.
- Үнемі жетілуге және дамуға қабілетті.
- Мақсатқа жету үшін қызмет түрін саналы таңдай алады.
Еңбек ресурстары
Еңбек ресурстары — ең алдымен, жұмыс күші, яғни еңбекке қабілетті жастағы халықтың экономикалық қызметке қатысу мүмкіндігі бар бөлігі. Бұл ұғымды адам ресурстарымен толық теңестіру дұрыс емес.
Статистикалық тәсілдемелерде еңбек ресурстары жиі экономикалық белсенді және экономикалық белсенді емес тұрғындар тұрғысынан қарастырылады.
Еңбекке қабілетті халықтың құрамы
Еңбек ресурстарының негізгі бөлігі — еңбекке қабілетті жастағы еңбекке қабілетті тұрғындар. Бұған қоса, еңбек ресурстары құрамына еңбекке қабілетті жасқа жетпеген, бірақ жұмыс істейтін жасөспірімдер және еңбекке қабілетті жастан жоғары жұмыс істейтін тұлғалар да кіреді.
Негізгі ядро
Еңбекке қабілетті жастағы еңбекке қабілетті халық.
Қосымша топ
Жұмыс істейтін жасөспірімдер.
Қосымша топ
Жұмыс істейтін зейнет жасынан жоғары тұлғалар.
Еңбек өнімділігі: тиімділіктің негізгі көрсеткіші
Еңбек өнімділігі — еңбек ресурстарын қаншалықты тиімді пайдаланатынымызды көрсететін басты индикаторлардың бірі. Ол әдетте екі тәсілмен өлшенеді:
Нәтиже бойынша
Белгілі бір уақыт ішінде (күн, ай, жыл) бір қызметкер өндірген өнім көлемі: заттай немесе ақшалай көріністе.
Уақыт шығыны бойынша
Бір өнім бірлігін өндіруге жұмсалған уақыт мөлшері арқылы бағалау.
Еңбек нарығы: белсенді және енжар халық
Экономикалық белсенді халық
Экономикалық белсенді халық — жұмыспен қамтылғандар мен жұмыссыздардың жиынтығы, яғни еңбек нарығында ұсыныс қалыптастыратын негізгі топ.
Жұмыссыздар — қарастырылып отырған кезеңде табысты жұмысы болмаған, оны белсенді іздеген және жақын уақытта жұмысқа кірісуге дайын тұлғалар.
Экономикалық белсенді емес халық
Экономикалық белсенді емес халық — жұмыс істемейтін және жұмыс іздемейтін еңбекке қабілетті жастағы тұлғалар. Оларға, мысалы, жоғары сынып оқушылары мен студенттер, үй шаруашылығымен айналысатындар, науқас күтіміндегі адамдар жатады.
Жұмыспен қамту түрлері
Жалдамалы еңбек
Жұмыс берушіге жалданып, еңбек шарты аясында жұмыс істейтіндер.
Өзін-өзі жұмыспен қамту
Сыйақы мөлшері тауар мен қызмет өндіру және сатудан түсетін кіріске тікелей тәуелді. Бұған жалдамалы қызметкері бар немесе жоқ тәуелсіз кәсіпкерлер жатады.
Көші-қон және жаһандану: еңбек ресурстарын толықтыратын факторлар
Еңбек ресурстарын қалыптастыруға әсер ететін маңызды факторлардың бірі — халықтың көші-қоны. Қазіргі кезеңде еңбек мигранттары экономикалық өмірде елеулі рөл атқарады және елдің нақты еңбек әлеуетінің бір бөлігіне айналады.
Қазақстан үшін келімсектік үрдістердің жоғары болуы мемлекеттік шекаралардың ашықтығы, елдің геосаяси орны, ұлтаралық қатынастардың салыстырмалы тұрақтылығы және көші-қонды реттеу тетіктерінің ұзақ уақыт бойы жеткіліксіздігімен түсіндіріледі.
Еңбек ресурстарын басқару және жоспарлау
Еңбек ресурстарын басқару — еңбек ресурстарына қатысты негізгі бағыттарды айқындауға арналған мемлекеттік органдардың мақсатты қызметі. Ол жұмыспен қамтуды көтеру, салалар бойынша кадрларды үлестіру және еңбек ресурстарын пайдалану тиімділігін арттыру міндеттерін қамтиды.
Жұмыспен қамту деңгейі
Еңбекке жарамды халықтың еңбек нарығына тартылуын арттыру.
Салалық үлестіру
Ұлттық экономиканың салалары бойынша жұмыс күшін оңтайлы бөлу.
Тиімді пайдалану
Өндірістік және өндірістік емес салалардағы еңбек тиімділігін күшейту.
Еңбек ресурстарын жоспарлау
Еңбек ресурстарын жоспарлау — еңбекке жарамды жастағы адамдарға деген қажеттілікті және олардың еңбек қызметіне қатысу мүмкіндігін бағалайтын қызмет саласы. Ол ықтималдық сипатқа ие және сұраныс пен ұсынысқа, жұмыспен қамту деңгейіне, жұмысқа орналастыруды ұйымдастыруға және басқа факторларға тәуелді.
Персоналды басқару: негізгі кіші жүйелер
Ұйым деңгейінде еңбек ресурстарын тиімді басқару персоналды басқару жүйесінің бірқатар өзара байланысты кіші жүйелері арқылы іске асады.
Еңбек қатынастарын басқару
- Топтық және жеке өзара қарым-қатынастарды талдау және реттеу.
- Өндірістік келіспеушіліктер мен жанжалдарды басқару.
- Әлеуметтік-психологиялық диагностика, этикалық нормаларды бақылау.
- Кәсіподақпен өзара әрекеттесуді ұйымдастыру.
Қалыпты еңбек жағдайларын қамтамасыз ету
- Еңбекті және қоршаған ортаны қорғау талаптарын орындау.
- Психофизиология және эргономика талаптарын сақтау.
- Техникалық эстетика талаптарын енгізу.
- Ұйым мен лауазымды тұлғалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
Персоналды дамыту
- Оқыту, қайта даярлау және біліктілікті арттыру.
- Жаңа қызметкерлерді бейімдеу және орналастыру.
- Үміткерлерді бағалау және аттестаттау.
- Мансапты жоспарлау, кадрлар резервін қалыптастыру.
Мотивация және әлеуметтік даму
- Еңбек мінез-құлқын ынталандыру, нормалау және тарифтеу.
- Моральдық марапаттау түрлерін дамыту.
- Денсаулық сақтау, демалыс, тұрмыстық қызмет көрсету және әлеуметтік сақтандыруды ұйымдастыру.
- Әлеуметтік шиеленістердің алдын алу.
Ақпараттық қамтамасыз ету
Персоналды басқаруда есепке алу, статистикалық деректер жинау, ақпараттық-техникалық қолдау, ішкі коммуникацияны ұйымдастыру және патенттік-лицензиялық қызметтер маңызды орын алады.
Ынталандыру: экономикалық және экономикалық емес тетіктер
Кадрлық жоспарлау және мотивация құралдары жұмыс беруші мен қызметкер мүдделерін үйлестіруге көмектеседі. Тәжірибеде ынталандырудың бірнеше кең тараған тобы қолданылады.
Тура экономикалық ынталандыру
- Өндірілген өнімге байланысты еңбекақы.
- Істеген уақытына (күндік/сағаттық) төлем.
- Процесті жақсарту үшін ақшалай төлемдер.
- Жұмысқа шықпағаны үшін төлемдер.
- Оқу шығындарын өтеу.
Жанама экономикалық ынталандыру
- Жеңілдетілген тамақтану.
- Еңбек өтілі үшін қосымша төлемдер.
- Премиялар.
Ақшалай емес ынталандыру
- Қызмет бойынша жоғарылау.
- Ұйым есебінен оқыту.
- Нәтижелілікті бағалау және кері байланыс.
- Еңбек сапасын жақсартуға жағдай жасау.
- Икемді жұмыс кестесі.
Еңбекақының рөлі туралы классикалық тұжырымдар
Ынталандырудың негізгі көрсеткіші ретінде көбіне ақша қарастырылады. Ф. Тейлор оны еңбекті ынталандыру және мөлшерлеу жүйесінің бір бөлігі ретінде түсіндірсе, Г. Форд еңбекақыны төмендету арқылы пайда табу ұзақ мерзімде тиімді емес екенін атап өткен. Оның пайымынша, жоғары еңбекақы өнімнің өтімділігіне әсер етіп, нәтижесінде еңбек өнімділігінің артуына ықпал етеді.
Жан-жақты әрі әділ марапаттау жүйесі, әдетте, сапалы еңбекпен өзара байланысты: жоғары еңбекақы көбіне өнімділіктің өскенін білдіреді.
Қорытынды акцент: еңбек ресурстары — экономикалық саясаттың өзегі
Қазақстан экономикасы үшін нарықтық талаптарды жай ғана қайта түсіну жеткіліксіз: қоғамның әрі қарайғы дамуын қамтамасыз ететін тұжырымдамалық экономикалық саясат қажет. Мұндай саясаттың өзегінде еңбек ресурстарын қалыптастыру, оларды тиімді бөлу, өнімділікті арттыру және әділ ынталандыру жүйесін құру міндеттері тұрады.
Еңбек ресурстарының қысқа анықтамасы
Еңбек ресурстары — халық шаруашылығында пайдаланылатын, қажетті физикалық даму деңгейі бар, жұмыс істеуге жеткілікті білімі мен машығы қалыптасқан халықтың жұмысқа қабілетті бөлігі.