Оңтүстік Американы орналасқан мемлекет
Аргентина Республикасы — Оңтүстік Америкадағы федеративтік мемлекет. Аумағы 2,77 млн км², халқы шамамен 39 млн адам. Мемлекеттік тілі — испан тілі, астанасы — Буэнос-Айрес.
Қысқаша деректер
- Мемлекеттік құрылымы
- Федеративтік республика
- Әкімшілік бөлінісі
- 22 провинция, 1 ұлттық аумақ, 1 федералдық астаналық округ
- Ең биік нүктесі
- Аконкагуа — 6960 м
- Негізгі өзендері
- Парана, Парагвай, Уругвай
Жағрапиясы
Аргентина — Латын Америкасының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан ірі мемлекет. Солтүстік-шығысында Гран-Чако мен Ла-Плата жазықтары созылады. Батысында ел аумағы Анд тауына тіреліп, жоғары белдеулерінде шөлді аймақтармен (Атакамаға жалғасатын өңірлер) шектеседі.
Оңтүстік-батысын Патагония үстірті (шамамен 2000 м-ге дейін) алып жатыр. Көлдердің едәуір бөлігі Парана–Парагвай–Уругвай алабында және Патагонияда шоғырланған. Суы мол өзендерде кеме қатынасы дамыған.
Климаты
Ел аумағы тропиктік, субтропиктік және шөлейтті белдеулерді қамтиды. Орташа температура қаңтарда 9–20°C, шілдеде 23–30°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 250–900 мм.
Табиғи ресурстары
Мұнай мен табиғи газ, тас көмір, қорғасын, мыс, темір, вольфрам және уран кендері өндіріледі. Жерінің шамамен бестен бірі тропиктік ормандарға жатады.
Тарихы
Ежелгі қоныстану
Ерте заманда Аргентина аумағында үндіс тайпалары мекендеді: солтүстік-шығыс пен орталықта гуарани, тапес, чарруа, керанда; солтүстік-батыста диагиттер; оңтүстікте араукандар мен патагондар.
Диагиттер отырықшы тұрмыс кешіп, егіншілікпен айналысты, мата тоқуды және түсті металдарды қорытуды кәсіп етті. Басқа тайпалардың көбі көшпелі өмір салтын ұстанды.
Испан отарлауы және «күміс» атауы
1516 жылы испан теңізшісі Хуан Диас де Солис Рио-дела-Плата сағасы маңын Испания иелігі деп жариялады. XVI ғасырдың 30-жылдарынан кейін отарлау күшейіп, жергілікті халық ауыр қырғынға ұшырады, көптеген қауымдар құлдыққа түсірілді немесе құнарлы өңірлерден ығыстырылды.
Испандықтарды бұл өңірден алтын мен күміс табу үміті қызықтырды. Осы себепті ел атауы латынның argentum («күміс») сөзінен тараған деп түсіндіріледі. Алайда мұнда күтілген көлемде алтын-күміс қоры табылмады да, Аргентина ұзақ уақыт Испания отарларының шеткері аймағы ретінде қалды.
1620 жылы «Ла-Плата» аталған аймақ Перу вице-корольдігіне қарады. Кейін ірі жер иеліктері қалыптасып, жұмыс күші жетіспегендіктен Африкадан құлдар әкеліне бастады. 1766 жылы қазіргі Аргентина, Боливия, Парагвай және Уругвайды қамтыған кең аумақ Ла-Плата вице-корольдігі болып бөлінді.
Тәуелсіздікке жол
XIX ғасырдың басында Испанияның отарлық үстемдігі әлсіреп, бұл өңірге ағылшындардың ықпалы күшейе бастады. Дегенмен 1806–1807 жылдары жергілікті жасақтар ағылшындардың екі дүркін шабуылын тойтарды.
1810 жылы Ла-Платада уақытша үкімет құрылып, тәуелсіздік жолындағы күрес жанданды. 1816 жылғы 9 шілдеде Оңтүстік Американың Біріккен провинциялары (қазіргі Аргентина) тәуелсіздігін жариялады. 1826 жылы ел Аргентина Федеративтік Республикасы ретінде қайта құрылды.
1814–1817 жылдары генерал Хосе де Сан-Мартин Испанияға қарсы тәуелсіздік соғысын бастап, оның нәтижесінде Аргентинамен бірге Чили мен Перу да тәуелсіздігін жариялады.
XIX–XX ғасырлар: көші-қон, ұлттың қалыптасуы және саяси тұрақсыздық
XIX ғасырдың екінші жартысында Еуропадан қоныс аударушылар жаппай келіп, халық саны тез өсті, экономика жедел дамыды. XX ғасырдың басында еуропалықтар негізінде қалыптасқан аргентина ұлтының қалыптасу үдерісі аяқталды. Ал отарлау қырғынынан аман қалған аз санды үндіс қауымдары елдің қиыр оңтүстігі мен солтүстігіне шоғырлануға мәжбүр болды.
1930-жылдардан басталған әскери төңкерістер 1983 жылға дейін жалғасып, ел ұзақ уақыт әскери биліктің ықпалында болды (1955–1958; 1966–1973; 1976–1983).
Фолкленд (Мальвин) соғысы және демократияға қайта оралу
Соңғы әскери режим тұсында жағдай 1982 жылғы сәуір–маусым айларында Англия мен Аргентина арасындағы әскери жанжал кезінде күрт шиеленісті. Соғыс Аргентинаның жеңілісімен аяқталып, Оңтүстік Атлантикадағы Фолкленд (Мальвин) аралдарында Ұлыбританияның үстемдігі орнықты.
1983 жылы демократиялық басқару қалпына келіп, құқықтық институттар нығая бастады.
Халықаралық байланыстар
Аргентина — Біріккен Ұлттар Ұйымының, Халықаралық валюта қорының, Америка мемлекеттері ұйымының және басқа да халықаралық ұйымдардың мүшесі. 1993 жылғы 25 маусымда Қазақстан Республикасымен дипломатиялық қатынас орнатты.
Экономикасы
Аргентина — аграрлы-индустриялы ел. Негізгі табыс экспортқа шығарылатын өнімдерден түседі. Экономиканың жетекші салаларының бірі — ауыл шаруашылығы: астық және мақта егу, етті мал өсіру. Сонымен бірге темекі, жеміс-жидек және цитрус дақылдары өсіріледі.
Ел орман ресурстарына бай, ағаш қоры бойынша Латын Америкасында алдыңғы қатарда (деректе — 3-орын). Теңіз жағалауы мен өзендерден балық ауланады. Пайдалы қазбаларға бай: мұнай, газ, тас көмір, темір, қорғасын, мырыш, уран өндіріледі.
Өнеркәсіп және өндіріс
- Негізгі бағыттар: тамақ және жеңіл өнеркәсіп, кен өндіру, ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу.
- Өнімдер: бидай ұны, қант, күнбағыс майы, мақта жібі, жасанды талшық.
- Металлургияда елеулі жетістіктер бар; машина жасау саласы автомашина, трактор, станок және тұрмыстық техника шығарады.
Көлік және логистика
Жүк айналымының 37,2%-ы су жолымен (негізгі порттары — Буэнос-Айрес, Росарио), 29,5%-ы автокөлікпен, 20,6%-ы теміржолмен, 12,7%-ы құбыр арқылы тасымалданады.
Сыртқы сауда
Негізгі сауда серіктестері: АҚШ, Бразилия, Германия. Елдің басты өнеркәсіп орталығы — Буэнос-Айрес.