Модаль сөз
Мәтін редакцияланып, емле мен тыныс белгілері түзетілді; ой жүйесі айқындалып, бөлімдерге бөлінді.
50-жылдардағы мектеп оқулықтарында сөз таптарының сыныптар бойынша қамтылуы
Төмендегі деректер 1–3-сынып оқулық мәтіндеріндегі сөз таптарының сөзбен және сөз формаларымен қамтылуын (қолданыс жиілігін) көрсетеді.
| № | Сөз табы | 1-сынып (Ғ1) | 2-сынып (Ғ2) | 3-сынып (Ғ3) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Зат есім | 8483 | 16412 | 49495 |
| 2 | Етістік | 7869 | 13756 | 34475 |
| 3 | Сын есім | 1616 | 3085 | 7501 |
| 4 | Шылау | 1382 | 1958 | 5872 |
| 5 | Есімдік | 3077 | 5240 | 10664 |
| 6 | Үстеу | 502 | 1348 | 2144 |
| 7 | Сан есім | 961 | 1342 | 5046 |
| 8 | Модаль сөз | 453 | 618 | 1909 |
| 9 | Еліктеу сөз | 12 | 100 | 150 |
| 10 | Одағай | 26 | 263 | 193 |
Негізгі байқау
Зат есімдердің үлес салмағы өзге сөз таптарына қарағанда жоғары: 1-сыныпта 8483, 2-сыныпта 16412, 3-сыныпта 49495.
Түсіндірме
Бұл заңды құбылыс: зат есімдер тілдегі басқа сөздердің көбіне ұйытқысы әрі өзегі қызметін атқарады.
Ескерілетін арақатынас
Оқулық мәтінінде дерексіз ұғымдағы зат есімдер мен нақты мәнді сөздердің арақатынасы 10:1 болуы орынды деп қарастырылады: он нақты сөзге бір дерексіз мәнді сөз.
Қолданыс салмағы және мәтінтанымдық байқаулар
Осы қағидаға сүйене отырып, 50-жылдардағы оқулықтарда аталған реттіліктің сақталғаны байқалады. Сөз таптарының мәтіндегі ара салмағын қолданысы бойынша сараласақ, жоғарыдағы кестедегі көрініс анықталады.
А. Жұбанов еңбектерінде қазақ мәтінін тудырушы сөз топтарының семантикалық жіктелімі кең беріліп, 70-тен аса семантикалық топқа бөлінетіні көрсетіледі. 50-жылдардағы сөз таптарының қолданысын 70-жылдардағы оқулықтармен және өзге дереккөздермен салыстыру да мәнді қорытындылар жасауға мүмкіндік береді.
Түйін
Біз кейде тілдік бірліктердің (әсіресе есімдер жүйесінің) баланың таным-түсінігін арттырып, ұғымдық ой қорыту қабілетін дамытатынын жеткілікті дәрежеде ескере бермейміз.
Оқулық мәтінін құрастыру және оқыту логикасы
Оқулықта грамматикалық, лексикалық, орфографиялық ережелер мен талдаулар және тіл дамыту жұмыстары кейде аралас, кейде сатылы түрде беріледі. Материал баланың қабылдау қабілеті мен жас ерекшелігіне лайық баяндалғанда, мақсат — баланың дайын қағидаларды жаттауы ғана емес.
Қаншалықты түсінікті, тәптіштеп айтылған қағидалар болса да, олар баланың байқау, салыстыру, қорыту сияқты өзіндік әрекеттерімен ұштаспаса, көзделген нәтижеге жеткізбейді.
Оқушының рөлі
Қазақ тілі сабағында оқушы тек тыңдаушы, айтқанды қайталаушы, оқулықтағыны жаттаушы болмауы керек. Ол — баянды білімнің белсенді игерушісі әрі ойшылы болуы тиіс.
Мұндай нәтижеге жету жолы мұғалімнің шеберлігіне байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Дегенмен, оқулықты пайдаланатын әр мұғалім осы талапты назардан шығармауы қажет.
Құрылымдық тәсіл
Оқулықта жүйелі білім беру жұмысы ережеден басталмайды. Алдымен оқушыны ережеге жетелейтін тілдік материалдар мен жаттығулар ұсынылады. Оқушы тапсырмаларды орындап, дидактикалық материалды ұғына келе, өздігінен қорытынды шығаруға жақындағанда ғана жинақталған ереже беріледі.
Сонда қағида тосыннан айтылған тұжырым болып көрінбейді: ол оқушыға бұрыннан таныс деректердің қисынды қорытындысы ретінде қабылданады. Түсінікті бекіту үшін кейін тағы да бірнеше жаттығу беріледі.
Әдетте грамматикалық, орфографиялық нормаларды меңгерту үшін жаттығу материалдарына сүйенеміз. Тілден берілетін білім бастапқыда балаға бытыраңқы болып көрінуі мүмкін, өйткені грамматикалық және орфографиялық ережелер нақты бір-екі сөзге ғана емес, көп деректерді қорыту арқылы жасалады. Сол себепті оқушыны соған жеткізу үшін жүйелі байқау және жаттығу жұмыстары қажет.
Жаттығу материалдарын таңдаудың негізгі талаптары
Тіл сабақтарындағы дидактикалық материалдар ана тілінің әдеби үлгілері болуы тиіс. Тілдік материалға сүйенбеген сабақ көмескі әсер қалдырады. Сондықтан мектепте қазақ тілін оқытудың аса жауапты кезеңі — жаттығу және талдау материалдарын талғап таңдау.
1) Мазмұндылық және тәрбиелік мән
Жаттығу материалдары мазмұнды болуы керек: дыбыс, әріп, буын сөз ішінде; сөздер сөз тіркесі мен сөйлем ішінде талданады. Мысалдар ойдан құрастырылған жеңіл-желпі сөйлемдерден тұрмай, мүмкіндігінше көркем әдебиеттен алынған сөздер, сөйлемдер, үзінділер болғаны жөн.
Материалдың тәрбиелік қыры естен шықпауы тиіс: Отанды сүюге, еңбекке, табиғатты тануға, мәдениеттілікке, ұжымшылдыққа, үлкенді сыйлауға бағытталса — құнды. Ең кемі эстетикалық-көркемдік әсері болғаны дұрыс.
2) Әдеби тіл нормасына сай болуы
Әр мысал, үзінді, өлең, сөйлем тіл жағынан мүлтіксіз әдеби болуы керек. Негізгі талап — грамматика мен орфографияны меңгерту барысында оқушының тіл мәдениетін де арттыру.
Оқушылар диалектизмдерден, жасанды әрі дұрыс құралмаған мысалдардан аулақ болып, әдеби тілдің сапалы үлгілері арқылы тәрбиеленгені жөн. Жас ерекшелігіне сай, түсінікті, әдеби әрі мазмұнды таңдама қажет.
3) Қажетті бірліктердің жиі ұшырасуы
Жаттығу материалдары құрамында керекті сөздер, дыбыстар, әріптер, грамматикалық тұлғалар, сөйлем үлгілері жиі кездесетін болсын. Бұл — негізгі мақсат, бірақ алдыңғы екі талап орындалмайынша материал сапасын дұрыс бағалау қиын.
Сондықтан жақсы жаттығуда осы үш талап бір арнаға тоғысуы керек.
Қосымша талап
Материал оқушының жас ерекшелігіне және түсіну қабілетіне сай, қызықты, тартымды, ой салатындай болуы қажет. Осындай жаттығулар оқушыларды өздігінен орындауға тез дағдыландырады.
Бастауышта қазақ тілін оқытудың бағыты
Бастауыш мектепте қазақ тілі, негізінен, теориялық курс ретінде емес, практикалық сабақ ретінде оқытылады. Практикалық жұмыстың тірегі де, білімді бекітудің құралы да — жаттығу.
Программа бойынша бастауыш мектептегі қазақ тілі мазмұны шартты түрде мына тарауларға жіктеледі: 1) сауат ашу мен тіл дамыту, 2) оқу мен тіл дамыту, 3) грамматика, емле және тіл дамыту. Тіл дамыту бұл жерде өзгелерімен қатар жүріп отырады; оны бөлек оқыту керек деген түсінікке келмейміз.
Әдістемелік қорытынды
Мұғалім 8–9 жастағы балаға білім мөлшерін меңгертуде әрдайым олардың ой-өрісін кеңейтуді, қабылдау қабілетін арттыруды, тіл байлығын молайтуды, саналы білім мен берік дағды қалыптастыруды көздеуі керек. Ол үшін дайын ережелерді жаттатумен шектелмей, оқушыларды грамматикалық, фонетикалық, орфографиялық қағидаларды айқындауға белсене қатыстыру, талдау мен қорытуға жетектеу қажет.
Оқулық құрылысы да осы талапқа икемделген: әр параграф ережеден емес, жаттығудан басталады.
Ескерту: Сандық деректер мәтіндегі бастапқы көрсеткіштер бойынша сақталды; мазмұн құрылымдалып, тіл нормаларына сай түзетілді.