Араб халифатының Дешті қыпшаққа қатысты жүргізген дипломатиясы туралы қазақша реферат
Араб халифатының Дешті Қыпшаққа қатысты дипломатиясы: деректер мен бағыттар
Араб халифатының Дешті Қыпшақпен байланысты дипломатиялық тәжірибесі мен өзара ықпалы туралы мәліметтер араб жазба деректерінде мол сақталған. Қазақстан туралы араб тіліндегі еңбектер — VIII–XV ғасырлар аралығында осы өңірді мекендеген халықтар мен тайпалардың тарихын, әсіресе Шыңғыс хан шапқыншылығы кезеңін зерттеуге қажетті тарихи-географиялық деректемелердің маңызды қабаты.
Дерек аясы
Тарих, география, этнография, әкімшілік басқару, сауда жолдары, елшілік сапарлары.
Негізгі себептер
Орта Азиядағы билікті нығайту және даладағы көшпелі жауынгер тайпалардың шабуылынан сақтану.
Нәтиже
Аймақтар туралы жүйелі мәлімет жиналып, дипломатия мен сауда байланыстары тереңдей түсті.
Ерте кезең: классикалық тарихшылар мен алғашқы сипаттамалар (VIII–IX ғғ.)
Орта ғасырлардағы араб тарихнамасында Қазақстан аймағының ерекше орын алуы, бір жағынан, арабтардың Орта Азиядағы жаулап алған жерлеріндегі билігін бекіту әрекеттерімен, екінші жағынан, даладағы көшпелі тайпалармен қатынасты реттеу және қауіпсіздік мүдделерімен түсіндіріледі.
әл-Белазури және әт-Табари
IX ғасырдағы әл-Белазуридің «Китаб футух әл-бұлдан» және әт-Табаридің «Тарих әр-русул уә-л-мулук» еңбектерінде VII–VIII ғасырларда арабтардың Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстанның жекелеген аймақтарына жасаған жорықтары баяндалады.
әл-Жаһиз және түркілер туралы алғашқы этнографиялық деректер
Бағдаттық әл-Жаһиздың «Манақиб әл-атрак» еңбегінде Қазақстандағы көшпелі түркі тайпаларының этнологиясына қатысты алғашқы жүйелі мәліметтер беріліп, Аббас әулеті халифтары қызметіндегі түрік сарбаздары, түркілердің жауынгерлігі, әдет-ғұрпы мен тұрмыс ерекшеліктері сипатталады.
Тамим ибн Бахр: Ертіс бойы және қимақтар арқылы өткен сапар
Тамим ибн Бахр IX ғасырдың бірінші жартысында Ертіс бойындағы қимақтар елі арқылы өтіп, тоғыз-оғыз қағанының астанасын басып өтіп, Шығыс Түркістанға саяхат жасағаны айтылады. Ол қимақтардың қоныстануы, шаруашылығы, сондай-ақ Тараздан қимақ патшасының сарайына дейінгі жол бойындағы көрген-білгенін баяндайды.
Географиялық-әкімшілік әдебиет: жолдар, қалалар және байланыс желілері (IX–X ғғ.)
IX ғасырдан бастап араб тіліндегі географиялық шығармаларда Қазақстан өңіріндегі тайпалар, қалалар, сауда жолдары және байланыс инфрақұрылымы туралы нақты деректер жиілейді. Бұл еңбектердің бір бөлігі ресми құжаттарға, архив материалдарына, пошта-тыңшылық қызметінің мәліметтеріне сүйенді.
Ибн Хордадбек
«Китаб әл-масалик уә-л-мамалик» еңбегінде Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу арқылы өтетін Ұлы Жібек жолы, оның бойындағы қалалар мен қоныстар, елді мекендер арасындағы қашықтықтар көрсетіледі.
әл-Йақуби
«Китаб әл-бұлдан» еңбегінде түркілер туралы деректер анағұрлым нақты беріліп, оғыз, қарлұқ, қимақ, қырғыз, тоғыз-оғыз бірлестіктері жөніндегі мәліметтер маңызды орын алады.
Құдама ибн Джафар
«Китаб әл-харадж уә сан‘ат әл-китаба» еңбегінде әкімшілік бөлініс, жол қатынасы, жер жағдайы, алым-салық, ірі қалалар мен табиғи нысандар туралы деректер жинақталған.
Ибн әл-Факих және Ибн Русте
Ибн әл-Факихтың «Китаб ахбар әл-бұлдан» және Ибн Рустенің «Китаб әл-алақ ән-насифа» еңбектерінде түркі тайпаларының орналасуы, шаруашылығы, мәдени өмірі, қалалар мен сауда бағыттары туралы құнды мәліметтер бар.
X ғасырдың «география дәуірі»: карталар және жүйелі сипаттамалар
X ғасыр — араб географиялық әдебиетінің кемелденген кезеңі. Бұл дәуірде аймақтардың шекарасы, қалалары, қашықтықтары, қатынас жолдары, сауда және қолөнер мүмкіндіктері туралы деректер біріздендіріліп, картографиялық материалдармен толықтырыла бастады.
әл-Истахри және Ибн Хаукал
әл-Истахридің «Китаб масалик уә-л-мамалик» еңбегінде көптеген аймақтарға географиялық сипаттама беріліп, соның ішінде хазарлар, бұлғарлар және қазіргі Қазақстан аумағын мекендеген оғыздар, қимақтар, қарлұқтар туралы маңызды мәліметтер келтіріледі. Кейін Ибн Хаукал еңбекті толықтырып, картографиялық мазмұнын күшейтеді. Екі авторда да «Сурат әл-ард» (Жер беті) атты карта ерекше орын алады.
Ибн Фадлан және Әбу Дулаф: сапарнама деректері
X ғасырда Қазақстан жері арқылы екі саяхатшының жүргені айтылады: Ибн Фадлан мен Әбу Дулаф. Ибн Фадланның «Рисала» еңбегінде 921–922 жылдары Бағдадтан Еділ бұлғарларына барған елшіліктің сапары, оның хазарларға қарсы одақ құру және исламды нығайту мақсаттары сипатталады. Жол бағыты Хамадан, Рей, Нишапур, Мерв, Бұхара, Хорезм, Үстірт, Жайық арқылы Еділ бойына жетеді. Еңбекте оғыздар мен басқа да көшпелі тайпалардың этнографиясы және өңірдің тарихи-географиялық жағдайы туралы құнды деректер беріледі.
Әбу Дулафтың Қытай мен Үндістанға сапарлары туралы жазбаларында оғыз, қимақ, қарлұқ, жікілдердің шаруашылығы, діні, тұрмысы жөнінде мәліметтер келтіріледі (мұнда автор көбіне естіген деректерге сүйенеді).
әл-Масуди және әл-Мақдиси: кең ауқымды шолулар
әл-Масудидің еңбектерінде қимақтар, оғыздар, қарлұқтар, тоғыз-оғыздар, хазарлар туралы тарихи-этнографиялық деректер және ерте орта ғасырлардағы Қазақстанның тарихи географиясы жөніндегі мәліметтер қамтылған. Ал әл-Мақдисидің «Ахсан әт-тақасим фи марифат әл-ақалим» (986) еңбегі Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстанды жүйелі сипаттап, халықтың тайпалық құрамы, қалалар, сауда жолдары, шаруашылық және діни көзқарастар туралы маңызды мәліметтер береді.
XI–XII ғасырлар: энциклопедиялық деректер мен өңірлік толықтырулар
XI–XII ғасырларда түркі халықтары туралы мәліметтер Андалусиядан бастап Таяу Шығысқа дейінгі ғылыми ортада кең таралып, энциклопедиялық еңбектерде жинақтала түсті. Бұл кезеңде тайпалардың қоныстануы, шаруашылығы, қалалары және сауда байланыстары туралы деректер нақтыланып, бірқатар жоғалған дереккөздерге сүйенген мәліметтер сақталып қалды.
Исхақ ибн әл-Хұсайын
Андалусияда жазылған еңбегінде түркілер, әсіресе қимақтар туралы этнографиялық және тарихи-географиялық мәліметтер береді.
әл-Маруази
«Табаи әл-хайуан» шығармасында түркі халықтарына қатысты соны деректер және бұрынғы авторларға (соның ішінде әл-Жейханиға) сілтемелер кездеседі.
әл-Идриси
Ірі географиялық еңбегінде Шығыс Еуропа, Кавказ, Орта Азия және Қазақстан халықтарының орналасуы, шаруашылығы, қалалары, сауда жолдары туралы кең деректер келтіріп, карта материалдарымен толықтырады.
Әл-Идриси деректерінің құндылығы
әл-Идриси кейбір мәліметтерді бізге жетпеген жазба деректерден алған. Солардың қатарында Шығыс Қазақстан даласынан шыққан қимақ патшасы Жанақ ибн Хақан әл-Қимақидің (X–XI ғғ.) еңбегі аталады. Сонымен бірге «Сурат әл-ард» картасында көрсетілген географиялық және экономикалық нысандар еңбектің деректемелік құнын арттырады.
XIII ғасыр: моңғол шапқыншылығы контексіндегі мәліметтер және дереккөздер жинақталуы
XIII ғасырдан бастап араб тілінде жазған көптеген авторлар өз дәуіріндегі оқиғалардан гөрі бұрынғы тарихшы-географтардың еңбектерінен үзінді келтіре отырып, бізге жетпеген шығармалардан алынған құнды мәліметтерді жеткізді. Бұл үрдіс Қазақстан, Дешті Қыпшақ және Еділ бойының тарихи географиясын қалпына келтіруде ерекше маңызды.
Ибн Саид және Закария әл-Қазуини
Ибн Саидтың «Жеті аймақ» туралы еңбегі Қазақстан мен Еділ бойының XIII ғасыр ортасына дейінгі тарихи географиясын зерттеуде пайдалы. Ал Закария әл-Қазуинидің «Аджаиб әл-махлуқат» және «Асар әл-билад» туындыларында табиғат пен әлем құрылымы жайындағы мәліметтермен қатар, IX–X ғасырлардағы оғыз, қарлұқ, жікіл, қимақ тайпалары жөніндегі тарихи-этнографиялық деректер топтастырылған.
әд-Димашқи, Йақұт және Ибн әл-Асир
әд-Димашқи космографиялық еңбегінде түркі халықтарының орналасуы туралы деректер келтіреді; қыпшақтардың этникалық құрамы жөніндегі мәліметтері назар аударарлық. Йақұттың «Муджам әл-бұлдан» анықтамасында моңғол әскерлерінің қыпшақ, алан, бұлғар және Саксин жерін басып өткені туралы айтылады.
Ибн әл-Асирдің «әл-Кәмил фи-т-тарих» жылнамасында моңғол жорығына дейінгі мұсылман дүниесінің тарихы баяндалып, Қарахан, Салжұқ, Хорезмшах, қарақытайлар сияқты мемлекеттер мен әулеттердің саяси тарихы егжей-тегжейлі сипатталады. Еңбекте Шыңғыс хан шапқыншылығы мен оның зардаптары да қамтылады.
ән-Несауи: Хорезм–Қыпшақ байланыстары
Хорезмнің соңғы шаһы Жәлел әд-Диннің сарай хатшысы ән-Несауидің «Сират ас-сұлтан Жәлел әд-Дин Манкбурни» еңбегі Хорезмнің ішкі және сыртқы саясаты, қыпшақтармен байланысы, сондай-ақ Шыңғыс хан шапқыншылығы туралы құнды деректер береді. Мұнда Хорезм мен қыпшақ даласының одағы да, қарулы қақтығыстары да, қыпшақ қоғамының құрылымы мен тұрмыс-тіршілігі де баяндалады.
XIV–XV ғасырлар: Мәмлүк (қыпшақ) дәуірі және Алтын Ордамен байланыс
XIV–XV ғасырларда Мысырда мәмлүк (қыпшақ) әулетінің билігі орнығып, Алтын Ордамен қарым-қатынасқа байланысты бірқатар тарихи шығармалар жазылды. Сонымен қатар әкімшілік тәжірибеге қажетті энциклопедиялар пайда болып, тарихи география мен дипломатиялық байланыстар туралы деректер жүйеленді.
Абд әз-Заһир: Бейбарыс туралы өмірбаян
Сұлтан Бейбарыстың хатшысы Абд әз-Заһир жазған өмірбаян еңбегінде Алтын Ордамен байланыс, Қырымнан Еділге дейінгі жолдар, Қырым тұрғындарының тайпалық құрамы және Алтын Ордадағы діни-идеологиялық ахуал туралы мәліметтер беріледі.
әл-Омари және ибн Баттута
әл-Омаридың «Масалик әл-әбсар» энциклопедиясында Дешті Қыпшақ қалалары, сауда жолдары, қыпшақтардың орналасуы мен әдет-ғұрпы сипатталады. Ибн Баттутаның сапарнамасы Қырымнан Еділ бойына дейінгі кеңістіктегі қыпшақ әлемінің шаруашылығы, тұрмысы, мәдениеті жөнінде бағалы деректер қалдырды.
Ибн Халдун
«Китаб әл-ибар» және оның «Мұқаддимасында» қоғам, мемлекет, мәдениет пен шаруашылық туралы тұжырымдар беріледі. Еңбекте оғыз, қимақ, қыпшақ тайпаларының ерте ортағасырлық тарихына қатысты деректер көп.
Ибн Арабшаһ
«Аджаиб әл-мақдур фи нәуаиб ахбар Тимур» шығармасында Әмір Темір жорықтары, Алтын Орда тарихы және Оңтүстік пен Батыс Қазақстан аумағындағы халықтар мен тайпалар туралы тарихи-географиялық, этнографиялық деректер келтіріледі.
Әскери қимылдардан дипломатиялық ықпалға: VIII ғасыр оқиғаларының сабақтары
Араб халифатының VIII ғасырда исламды тарату мақсатында Орта Азия мен Қазақстанға жасаған әскери қимылдары аймақ тарихына тікелей әсер етті. 633 жылдан басталып, бір ғасырдан астам уақытқа созылған жорықтар нәтижесінде халифат Солтүстік Африкадан бастап Францияның Бурбонне өңіріне дейін, ал шығыста Синд (Үнді) өзеніне дейінгі кеңістікті қамтыған ірі империяға айналды.
Құтайба ибн Муслим жорықтары және Талас шайқасы
- 705 жылы арабтар Мауераннахрға басып кірді.
- Құтайба ибн Муслим 710–712 жылдары Бұхара мен Самарқанды, 714 жылы Шаш (Ташкент) пен Фарабты алды.
- 751 жылы Талас аңғарындағы Атлах түбінде арабтар қарлұқтармен одақтасып, түркеш әскерін талқандады.
- Әскери жеңістер Батыс түрік және кейін Түргеш қағандықтарының ыдырауын жеделдетті.
- Жауынгер түркі тайпалары арабтардың солтүстікке қарай одан әрі ілгерілеуін тежеп, кейін ықпалдың басым бөлігі бейбіт сипатқа ауысты.
Негізгі түйін
Талас шайқасы мен аймақтық қарсылықтар басылғаннан кейін халифаттың Орталық Азиядағы ықпалы біртіндеп әскери қысымнан сауда, елшілік және мәдени-діни ықпалға қарай ойысты. Дешті Қыпшақпен байланыс та осы көпқырлы дипломатиялық кеңістікте қалыптасты.
Ескерту: Берілген мәтін түпнұсқада аяқталмай үзіледі; соңғы ой сақталған құрылымға сәйкес редакциялық түрде ықшамдалып берілді.