Мертон бойынша, орташа деңгей қағидасы жалғыз жүзеге асатын және көңіл бөлуге тұрарлық қағида
Әлеуметтік ғылым және әлеуметтік білім: мәні мен айырмасы
«Әлеуметтік ғылым дегеніміз не және оның деңгейі қандай?» деген сұрақтың жауабы әлеуметтану пәнін қалай түсінетінімізге және оны зерттеудің ерекшелігіне тікелей байланысты. Егер әлеуметтануды әлеуметтік қауымдар, олардың арасындағы әлеуметтік қатынастар, әрекет және бұқаралық тәртіп жөніндегі ғылым деп қарастырсақ, онда әлеуметтік білім әлеуметтік қауымдастықтардың қалыптасуы мен даму механизмдері туралы білім ретінде сипатталады.
Бұл мәселелерді шешу көбіне жалпы ғылыми және арнайы әлеуметтік әдістер арқылы жүзеге асады. Соның нәтижесінде әлеуметтік білімнің құрылымы деңгейлерге бөлініп, жүйелі түрде талданады.
Әлеуметтану ғылымының үш деңгейі
Әлеуметтану ғылымында дәстүрлі түрде үш деңгей ажыратылады. Бұл деңгейлер әлеуметтік білімнің вертикальды (тік) срезін құрайды:
-
1) Жалпы әлеуметтік қағида
Қоғамды тұтас жүйе ретінде түсіндіретін іргелі ұстанымдар мен кең ауқымды теориялық қорытындылар.
-
2) Арнайы әлеуметтік қағида
Қоғам өмірінің нақты салаларында әрекет ететін заңдылықтарды түсіндіретін орта деңгейдегі теориялар.
-
3) Нақты әлеуметтік зерттеу (эмпирикалық зерттеу)
Әлеуметтік білімнің эмпирикалық деңгейі: сауалнама, бақылау, сұхбат, құжаттарды талдау сияқты әдістер арқылы нақты дерек жинап, өлшеу және тексеру.
Көлденең срез: салалық әлеуметтанулар
Әлеуметтік білімнің көлденең срезі қоғам өмірінің жекелеген әрекет салаларын зерттейтін салалық әлеуметтанулардан тұрады. Бұл бағыттар нақты салаларды (еңбек, отбасы, білім, мәдениет және т.б.) өз логикасымен, өз көрсеткіштерімен талдайды.
Р. Мертон және «орта деңгей» теориясы
ХХ ғасырдың 60-жылдары америкалық социолог Р. Мертон әлеуметтік білімді деңгейлерге бөлудің ықпалды үлгісін ұсынды. Ол үш қабатты құрылымды сипаттады: кең ауқымды әлеуметтік теория, орта ранг (орта деңгей) теориялары және күнделікті зерттеулерден туындайтын шағын жұмыс гипотезалары.
Мертонның ойынша, дәл «орта деңгей» теориялары іске асыруға ең қолайлы және ғылыми талдауда ең өнімді бағыт болды. Бұл жерде негізгі талдау бірлігі ретінде индивид пен қоғамдық құрылымның арасындағы көпір іспетті әлеуметтік топ айқындалды.
Кең деңгей
Қоғамды тұтас жүйе ретінде сипаттайтын, жалпы заңдылықтарға сүйенетін теориялар.
Орта деңгей
Нақты әлеуметтік құбылыстарды түсіндіретін, эмпирикамен тексеруге болатын теориялар.
Жұмыс гипотезалары
Дерек жинау мен талдау барысында туындайтын, жедел тексерілетін болжамдар.
Тарихи дамудағы макро және микро бағдар
Әлеуметтану пәні мен әдістері ғылым дамуының әр кезеңінде қайта түсіндіріліп, жаңарып отырды. О. Конт дәуірінде әлеуметтану көбіне макроәлеуметтану түрінде дамыды: қоғам тұтас ағза ретінде қарастырылып, жалпы қағидалық білімге басымдық берілді.
ХХ ғасырда микроәлеуметтанудың қалыптасуы нақты құбылыстарды талдауда эмпирикалық зерттеулерге, әлеуметтік-психологиялық және социометриялық әдістерге көшуге жол ашты. Мертонның ұстанымы макро және микро деңгейлерін бір-бірін толықтыратын тұтас жүйе ретінде байланыстыруға бағытталды.
Қағидалық және қолданбалы бағыт: мақсатқа қарай бөліну
Әлеуметтануды мақсат-міндетіне қарай да ажыратуға болады: қағидалық (фундаментальды) және қолданбалы. Егер зерттеудің негізгі мақсаты теорияны дамыту болса, ол фундаментальды зерттеулер қатарына жатады; ал егер мақсат тәжірибелік ұсынымдар әзірлеу болса, қолданбалы зерттеу болып саналады.
Әлеуметтік зерттеулердің жиі кездесетін екі міндеті
- Қағидалық міндет: түсіндіру, ұғымдарды нақтылау, модель құру, заңдылықтарды негіздеу.
- Тәжірибелік міндет: басқарушылық шешімдерге, әлеуметтік саясатқа немесе ұйымдық өзгерістерге арналған ұсынымдар жасау.
Арнайы әлеуметтік қағидалар: нені зерттейді?
Арнайы әлеуметтану қағидалары қоғамдық дамудың жалпы және арнайы заңдылықтарының қоғам өмірінің жекелеген салаларында қалай әрекет ететінін және қандай формада көрінетінін зерттеуге бағытталады. Олардың пәні — әлеуметтік өмірдің нақты салалары, әлеуметтік қауым түрлері және олардың даму заңдылықтары.
Маңыздысы: арнайы әлеуметтік қағидалар жалпы әлеуметтік қағида мен эмпирикалық зерттеу арасындағы өтпелі буын, яғни теорияны өлшеуге және тексеруге жақындататын деңгей ретінде қызмет етеді.
1) Адам қызметінің негізгі түрлері
Еңбек әлеуметтануы, бос уақыт әлеуметтануы, тұрмыс-тіршілік мәселелері сияқты бағыттар.
2) Гуманитарлық пәндермен тоғысқан салалар
Құқық әлеуметтануы, экономика әлеуметтануы, саясат әлеуметтануы, мәдениет әлеуметтануы және т.б.
3) Қоғамның әлеуметтік құрылымы
Әлеуметтік стратификация, этноәлеуметтану, қала мен ауыл әлеуметтануы сияқты бағыттар.
4) Әлеуметтік институттардың қызметі
Басқару әлеуметтануы, білім беру әлеуметтануы, отбасы әлеуметтануы, ғылым әлеуметтануы.
5) Девианттық және деликвенттік тәртіп
Девианттық мінез-құлық пен деликвенттік (қылмыстық) тәртіп әлеуметтануын зерттеу.
Қазіргі жіктеу: фундаментальды зерттеу, қолданбалы зерттеу және әлеуметтік инженерия
Қазіргі кезде кең тараған көзқарас әлеуметтік білім деңгейлерін мына сатыларға бөледі:
а) Фундаментальды зерттеулер
Берілген саланың принциптері мен заңдылықтарын айқындап, ғылыми білім арқылы теорияны қалыптастыратын деңгей.
ә) Қолданбалы зерттеулер
Фундаментальды білімге сүйене отырып, тәжірибелік құндылығы жоғары, өзекті мәселелерді зерттеуді мақсат ететін деңгей.
б) Әлеуметтік инженерия
Ғылыми білім нәтижелерін тәжірибеге енгізіп, нақты технологиялық және ұйымдастырушылық құралдар мен шешімдер құрастыруға бағытталған деңгей.
Осы жіктеудің қорытындысы
Бұл көзқарас әлеуметтік құрылымды үш деңгей арқылы сипаттауға мүмкіндік береді: қағидалық әлеуметтану, қолданбалық әлеуметтану және әлеуметтік инженерия.