Қазақша рефераттар

Бухгалтерлік есептің әдістемесі

Бухгалтерлік басқару есебінің заңнамалық және әдіснамалық негіздері

Бухгалтерлік есептің әдіснамалық негіздері, оны ұйымдастыру және жүргізу тәртібі нормативтік (ереже белгілейтін) құжаттар жүйесімен реттеледі. Бұл жүйе бухгалтерлік есепті біріздендіріп, қаржылық ақпараттың сапасын арттыруға және ұйым ішіндегі басқарушылық шешімдерді дәлелдеуге мүмкіндік береді.

Нормативтік реттеудің көпдеңгейлі жүйесі

Қолданыстағы тәжірибеде құжаттар жүйесі бірнеше деңгейге бөлінеді. Негізгі логикасы — жалпы ережелер жоғары деңгейде белгіленіп, нақтылау мен қолдану тетігі ұйым деңгейінде айқындалады.

1

Заңнамалық деңгей

Есеп жүргізудің базалық талаптарын және құқықтық шектерін айқындайтын негізгі заңдар мен кодекстер.

2

ҚЕХС (IFRS)

Қаржылық есепті дайындаудың жалпы қағидалары мен тәсілдерін белгілейтін халықаралық стандарттар.

3

Әдістемелік және құқықтық-нормативтік актілер

Уәкілетті органдар әзірлейтін нұсқаулар мен ұсынымдар: салалық ерекшеліктерді ескеріп, стандарттарды нақтылайды.

4

Есеп саясаты және ұйымның ішкі құжаттары

Ұйымның нақты жағдайына бейімделген қағидалар, рәсімдер және құжат айналымы ережелері.

Іс жүзінде жүйе көбіне заңнамалық база → ҚЕХС → уәкілетті орган нұсқаулары → ұйымның есеп саясаты логикасымен жұмыс істейді: жалпы талап жоғарыда белгіленеді, ал орындау механизмі ұйым ішінде нақтыланады.

1) Заңнамалық деңгей: негізгі құжаттар

  • ҚР Азаматтық кодексі (1 және 2 бөлім) — шаруашылық қатынастардың жалпы құқықтық негізін айқындайды.
  • «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы» ҚР Заңы (1995 ж. 26 желтоқсан, №2732; өзгерістер мен толықтыруларымен) — есеп жүргізудің негізгі талаптарын бекітеді.
  • Салық кодексі — «Салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» (2001 ж. 21 маусым, №209-II; өзгерістер мен толықтыруларымен) — салықтық есеп пен міндеттемелердің құқықтық шеңберін белгілейді.

2) Қаржылық есептіліктің халықаралық стандарттары (ҚЕХС)

ҚЕХС — бухгалтерлік есеп жүргізудің және қаржылық есептілік жасаудың жалпы қағидалары мен тәсілдерін айқындайтын стандарттар жиынтығы. Халықаралық стандарттар жүйесі уақыт өте кеңейіп, жаңартылып отырады.

Қазақстанда ҚЕХС-қа сәйкес қаржылық есептілік жасау 2003 жылғы 1 қаңтардан бастап енгізілді (тиісті заңнамалық нормаларға сәйкес).

3) Әдістемелік ұсынымдар және уәкілетті орган нұсқаулары

Бұл деңгейдегі құжаттарды ҚР Қаржы министрлігі және басқа уәкілетті мемлекеттік органдар әзірлейді. Олар салалық ерекшеліктерді ескеріп, есеп стандарттарын қолданудың практикалық тәртібін нақтылайды.

Мысал ретінде 2002 жылғы 18 қыркүйектегі №438 құжатымен бекітілген шоттардың үлгілік жоспары және оны қолдану жөніндегі нұсқауды атауға болады.

4) Есеп саясаты және ұйымның ішкі құжаттары

Нормативтік құжаттардың бұл деңгейі ұйымның есеп жүргізудегі нақты ерекшеліктерін бекітеді. Маңызды құжаттардың бірі — есеп саясатын бекіту туралы бұйрық.

Есеп саясаты — ұйымның Қазақстан Республикасы заңнамасының талаптарына сәйкес бухгалтерлік есеп жүргізу және қаржылық есептілік жасау үшін қабылдаған принциптері, негіздері, шарттары, ережелері мен практикалық тәсілдері.

Есеп саясатының құрамы (негізгі блоктар)

  • Бухгалтерлік есеп әдістемесі (тану, бағалау, жіктеу, калькуляциялау қағидалары).
  • Есеп жүргізу техникасы (шоттар жоспары, есеп нысаны, өңдеу технологиясы).
  • Бухгалтерлік қызметті ұйымдастыру (құқықтар, міндеттер, өзара іс-қимыл тәртібі).

Әдістемелік шешімдерге мысалдар

  • Негізгі құралдарды тану критерийлері және оларды жіктеу.
  • Негізгі құралдар мен материалдық емес активтер бойынша амортизация есептеу әдістері.
  • Материалдық-өндірістік қорларды топтастыру, бағалау және шоттарда көрсету тәртібі.
  • Өндіріс шығындарын топтастыру, жанама шығындарды бөлу, аяқталмаған өндірісті бағалау.
  • Өнімнің, жұмыстардың және көрсетілетін қызметтердің өзіндік құнын калькуляциялау тәсілдері.
  • Түсімді тану қағидалары және бағалау резервтерін құру тәртібі.
  • Қарыз бойынша пайыздарды, бағамдық айырмаларды және дивидендтерді есепте көрсету тәртібі.

Есеп жүргізу техникасы және ұйымдастыру элементтері

Техника

  • Шоттардың жұмыс жоспарын әзірлеу.
  • Есеп нысанын таңдау.
  • Есеп ақпаратын өңдеу технологиясы: қолмен, автоматтандырылған немесе компьютерлік.
  • Ішкі бақылау және есептілікті ұйымдастыру.
  • Мүлік пен міндеттемелерді түгендеу жиілігі мен мерзімін белгілеу.

Ұйымдастыру

  • Бас бухгалтердің құқықтары мен міндеттерін айқындау.
  • Бухгалтерлік қызметтің басқа бөлімшелермен өзара іс-қимыл тәртібі.
  • Бухгалтерлік ақпараттың ұйымдастырушылық құрылымы және жауапкершілік аймақтары.
  • Қызметкерлердің функционалдық міндеттерін бекітетін лауазымдық нұсқаулықтарды әзірлеу.

Есеп саясатын бекіту және өзгерту тәртібі

  • Есеп саясаты ұйым басшысының бұйрығымен күнтізбелік жыл басталғанға дейін ресімделуге тиіс.
  • Әдетте есепті жыл ішінде есеп саясаты өзгертілмейді.
  • Өзгерістер заңнама жаңарғанда, меншік иелері ауысқанда немесе ұйым қайта ұйымдастырылғанда енгізілуі мүмкін.
  • Мұндай өзгерістер де бұйрықпен есепті жыл басталғанға дейін бекітіліп, келесі жылдың 1 қаңтарынан бастап қолданылады.

Қорытынды

Қазіргі жағдайда бухгалтерлік есепті реттеу жалпы нормативтік ұйғарымдар арқылы орталықтандырылып белгіленеді, ал оларды нақтылау және орындау тетігі әрбір кәсіпорында есеп саясатымен бекітіледі. Осы тәсіл ұйымдардың ерекшеліктерін ескеруге мүмкіндік береді.

Жалпы алғанда, Қазақстан Республикасында бухгалтерлік басқару есебінің қалыптасуы мен дамуына елеулі тосқауылдар жоқ. Жинақталған тәжірибе мен қалыптасқан дәстүрді ескере отырып, кәсіпорындарда басқару есебін одан әрі жетілдіруге қажетті объективті алғышарттар жеткілікті деңгейде қалыптасты.