Қазақша рефераттар

Кезеңдегі тауар қозғалысының формуласы

Нарықтық экономика — шаруашылық жүргізудің ежелден қалыптасқан тәсілі. Оның дамуы ұзақ тарихи эволюциядан өтті. Нарықтың қалыптасуы айырбас қатынастарының және қоғамдық еңбек бөлінісінің тереңдеуімен тікелей байланысты.

Нарық қатынастарының тарихи кезеңдері

Нарықтың дамуын шартты түрде бірнеше негізгі кезеңге бөлуге болады: нарық әлемінің пайда болуы; натуралдық айырбас кезеңі; тауар болмысы кезеңі; тауар емес балама кезеңі.

1) Алғашқы айырбас кезеңі

Айырбас операциялары тұрақсыз әрі кездейсоқ сипатта болды. Олар өндірістің міндетті шартына айналмағандықтан, құндық қатынастар әрбір жекелеген сауда-саттық әрекеттерінде ғана кездейсоқ көрінді.

2) Натуралдық (балама) айырбас кезеңі

Бұл кезеңдегі тауар қозғалысын шартты түрде Т1 → Т2 формуласы арқылы көрсетуге болады. Балама айырбас бірте-бірте өндірістің шартына айналып, соның нәтижесінде қоғамдық қажетті шығындар категориясы қалыптасты.

Дегенмен құнның субстанциясы әлі бір ғана тауармен тұтастай бірігіп кеткен жоқ: таза құнның иеленушісі ретінде бірнеше түрлі тауарлар көрінуі мүмкін болды.

3) Тауар болмысы және жалпы баламаға ұмтылу

Бұл кезеңде тауар тепе-теңдігі айырбас қатынастары арқылы орныға бастайды: әр жергілікті нарықта балама ретінде белгілі бір тауар түрі бөлініп шығады. Ол ерекше тұтыну қасиетіне байланысты уақыт өте келе «ортаға» ығысып, жалпы балама рөлін атқарады.

Осы тұста таза құн белгілі бір заттық формамен тұтасып, құнның жеке дара иеленушісі ретінде көріне бастайды. Бұл үрдіс дүниежүзілік нарықтың қалыптасуына да алғышарт жасады.

4) Тауар емес балама кезеңі (несие ақшалардың күшеюі)

Бұл кезеңдегі тауар қозғалысын Т1 → тауар емес балама → Т2 формуласы арқылы көрсетуге болады. Алтынға тікелей айырбастың тоқтауымен құнның «таза иеленушілері» — несие ақшалар — өздерінің тауарлық мәнін жоғалта бастады.

Басқаша айтқанда, құнның өзінің заттық иеленушісінен оқшаулануы қазіргі нарықтың айрықша белгісіне айналды.

Нарықтың негізгі түрлері: стихиялы, монополиялық, реттелмелі

Стихиялы (еркін) нарық

Капитализмнің алғашқы кезеңіне тән болды. Еркін тауар өндірушілер мен сатып алушылар, еркін бәсеке және еркін бағалар негізгі сипат ретінде көрінді.

Монополиялық нарық

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың алғашқы кезеңінде қалыптасты. Бұл жағдайда еркін бәсеке шектеліп, экономиканың сапалық және сандық өзгерістер динамикасына кері әсер етуі күшейді.

Реттелмелі нарық

Қазіргі өркениетті елдерге тән үлгі. Мұнда нарық тетіктері мемлекет ықпалымен және институттар жүйесімен толықтырылады.

А. Смит: еркін бәсеке және «көрінбейтін қол» идеясы

Стихиялы нарықтың ірі идеологы әрі әлемдік экономикалық теорияның негізін қалаушылардың бірі — Адам Смит (1723–1790). Ол өзінің «Халықтар байлығының табиғаты мен себептері туралы зерттеу» (1776) атты еңбегінде жеке меншік иелерінің байлықты арттыруға деген мүддесі өндірісті дамытудың және оны қоғамдық қажеттіліктерге бейімдеудің қозғаушы күші екенін атап өтті.

Сонымен бірге Смит екі кәсіпкер немесе саудагердің әңгімесі көбіне бағаны көтеру ниетімен аяқталатынын ескертті. Оның пікірінше, мемлекет мұндай дауларға араласпай, негізінен қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ететін «түнгі күзетші» рөлін атқаруы тиіс.

Дегенмен Смит жаппай анархияны жақтады деу дұрыс емес. Керісінше, ол жеке капиталдың монополиялар мен картельдер арқылы бәсекені шектеуге ұмтылатын «жаман әдеттеріне» күдікпен қарады. Оның ойынша, нақты реттеуші күш — бәсеке: ол бағаны төмендетуге және өндіріс көлемін арттыруға ынталандырады.

Осылайша А. Смит нарықтық экономиканың өзін-өзі реттеу механизмін сипаттап, жеке мүддені қоғамдық игілікке қызмет еткізу мүмкіндігін негіздеді.

Монополиялану және нарықтық анархияның күшеюі

Қоғамдық өндіріс күрделенген сайын нарықта тұрақсыздық пен үйлеспеушілік (анархия) күшейе түсті. Осындай жағдайда реттеу тетіктерін монополиялар өз қолына ала бастады, нәтижесінде монополиялық нарық қалыптасты.

Монополиялық үстемдік ғылыми-техникалық прогрестің баяулауына, бағаның өсуіне, тауар тапшылығына әкелуі мүмкін. Бұл үрдістер түптеп келгенде қоғамдағы қайшылықтарды күшейтеді.

Бұған мысал ретінде бұрынғы КСРО-ның ірі кәсіпорындар монополиясына сүйенген экономикалық жүйесін атауға болады: сұраныс пен ұсыныс мәселелері көбіне әкімшілдік-әміршілдік тәсілмен шешіліп, тұтынушы мүддесіне бағдарланбаған «өндірушілер нарығы» қалыптасты.

Реттелмелі нарық: мемлекет рөлінің күшеюі

Қазіргі реттелмелі нарық еркін өндірушілер мен тұтынушыларға, бәсекеге және баға сигналдарына ғана сүйенбейді. Сонымен қатар мемлекет экономиканы жүйелі түрде бағыттап отыратын бірқатар тетіктерді қолданады.

  • өнім өндіруге мемлекеттік тапсырыстарды орналастыру;

  • қаржы-несие тетіктері арқылы шаруашылық субъектілеріне ықпал ету;

  • жекелеген тауарлар мен тауар топтарына мемлекеттік баға белгілеу;

  • нарық конъюнктурасын зерттейтін маркетингтік қызметті енгізу;

  • өндіріс көлемін шарттар жүйесі арқылы тікелей реттеу;

  • кәсіпорындар ассоциацияларын, жарнама және ақпараттық жүйелерді дамыту.

Бұл құралдардың жиынтығы реттеуде мемлекеттің шешуші рөл атқаратынын көрсетеді.

Қазақстан үшін қорытынды мәні

Жас тәуелсіз Қазақстан үшін толыққанды, жүйелі және әлеуметтік бағдарланған нарыққа көшу экономиканы дағдарыстан шығарудың баламасыз құралы ретінде танылды.