Адам психикасының пайда болуы, даму жетілуі - тарихи процесс
Адам психикасы туралы көзқарастар
Психика мәселесі төңірегінде материалистер мен идеалистер арасында ұзақ уақыт бойы бітпес пікірталас жүріп келді. Бұл талас психиканың табиғатын, оның қайдан пайда болатынын және дамуы қандай заңдылықтарға бағынатынын түсіндіруге бағытталды.
Идеалистік көзқарас
Идеалистер психика материядан бұрын пайда болады, яғни ол материяға тәуелсіз дамиды деп есептеді. Көптеген идеалистер қабілет, мінез, темперамент, адамгершілік сапалар сияқты психикалық қасиеттер адамға туабітті, дайын күйінде беріледі деп түсіндірді.
Мұндай түсінік бойынша психика — «құдайдың сыйы» іспетті, ол мидың және адамның материалдық табиғатының қасиеттеріне тәуелсіз деп қарастырылады. Сонымен қатар, бұл бағыт адам психикасына орта мен тәрбиенің ықпалын жоққа шығаруға бейім болды.
Материалистік көзқарас
Материалистік тұрғыда психика материядан кейінгі, екінші құбылыс ретінде түсіндіріледі. Бұл бағыт психиканы табиғаттан тыс ғажайып күш емес, керісінше ерекше ұйымдасқан, жоғары дәрежелі материя — мидың қасиеті деп қарастырады.
Психика — ми қызметінің «нәрі», яғни оның ерекше көрінісі. Мұны жануарлар мен адамдарға жүргізілген көптеген тәжірибелерден байқауға болады.
Психиканың табиғи эволюциямен байланысы
Жер шары шамамен 4,5 миллиард жыл бұрын пайда болды деп болжанады. Ал бұдан 2,5–3,0 миллиард жыл бұрын оның бетінде психикалық құбылыстар болмаған. Тек ұзақ дәуірлерге созылған эволюциялық даму нәтижесінде тіршілік пайда болып, организмнің сыртқы орта әсеріне тітіркену қасиеті қалыптасты.
Кейінірек осы қарапайым тітіркенуге жауап беру қабілеті тірі ағзаларға тән күрделі құбылысқа — психикаға ұласты. Осылайша психика тіршіліктің дамуы мен күрделенуінің заңды нәтижесі ретінде қарастырылады.
Психика және мидың қызметі
Материалистік ілім бойынша психика — жансыз зат та емес, табиғаттан тыс күш те емес; ол ми қызметінің нәтижесі. Психика мида жүретін физиологиялық үдерістермен тығыз байланысты: ми қабығында қозу мен тежелу секілді процестер үздіксіз алмасып отырады.
Сыртқы заттар мен құбылыстар миымызда түйсіну, қабылдау, елес түрінде бейнеленіп, кейін адамның сан алуан ойлау әрекеттері арқылы қорытылады. Адам өз мақсат-мүдделеріне сай орта әсеріне жауап беріп, соған икемделеді.
Түйін
Психика — адамның өзін қоршаған ортамен қарым-қатынасы барысында қалыптасатын, сыртқы дүниені бейнелейтін күрделі процесс.
Адам психикасының дамуы — тарихи үдеріс
Адам психикасының пайда болуы, дамуы және жетілуі — тарихи процесс. Ол адамның қоғамдағы еңбегімен, дыбысты тілінің және сөйлеуінің даму ерекшеліктерімен тығыз байланысты.
Осы факторлар психиканың адам тіршілігі үшін айрықша маңызды физиологиялық құбылыс екенін көрсетеді: еңбек әрекеті мен тіл адамның тәжірибесін жинақтап, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуге, қоршаған ортамен күрделі байланыс орнатуға мүмкіндік береді.