Үнді - будда мәдениеті
Үнді-будда мәдениеті
Жер шарындағы қасиетті әрі құдіретті мәдениеттердің бірі — Үндістанда қалыптасып, өркендеген үнді-будда мәдениеті. Үнді елінің ғасырлар бойғы мәдени дәстүрлері оның талантты халқының діни сана-сезімінің қалыптасуы мен дамуымен тығыз байланысты болды.
Будда дінінің қалыптасуы
Б.з.б. VI ғасырда Үндістанда кейіннен дүниежүзілік дінге айналған будда діні қалыптаса бастады. Оның негізін қалаушы — кшатрийлер варнасына жататын ханзада Будда. Оның шын аты — Сиддхартха, ал анасы — патшайым Майя.
Аңыздық дәстүрлерде Майя ханымның мейірімі мен парасаты ерекше дәріптеледі: жүрек тазалығы, өз-өзіне сенімділік, даналық пен сабырлылық қасиеттері оның қадір-қасиетін арттыра түсті.
Орта жол ұстанымы
Будда діни уағыздарында брахманизм мен джайнизмді сынға алды. Брахманизмдегі байлық пен сән-салтанатқа бой ұру, ал джайнизмдегі шектен тыс аскетизм оны қанағаттандырмады. Сондықтан ол «орта жолды» таңдады.
«Бенарес уағыздарында» түйінделген ой
Рухани тіршілігі таза адам бұл өмірде екі шектен аулақ болуы керек: біріншісі — сауық-сайранға толы өткінші өмір, екіншісі — ерікті түрде таңдалған азапты, қатыгез ғұмыр. Екі ұстаным да мәнсіз әрі мағынасыз; ең дұрыс жол — білім мен танымға бастайтын байыпты бағыт.
Сегіз салалы қасиетті жол
Будда ілімінде адамды танымға, білімге жетелейтін және ақыл-ой өрісін кеңейтетін бағыт — көп тармақты сегіз салалы жол ретінде түсіндіріледі.
-
Адал сенім
Ізгі ниет пен дұрыс ұстанымды қалыптастыру.
-
Әділ шешім
Ойды сабырмен таразылап, әділетке жүгіну.
-
Шындық сөз
Ақиқатқа негізделген, зиян келтірмейтін сөйлеу.
-
Шындық өмір
Ар-ожданға сай әрекет ету, зияннан қашу.
-
Шыншыл ұмтылыс
Ішкі еңбекті тұрақты жалғастыру, ниетті бекіту.
-
Шындықпен еске алу
Саналы сергектік, өз-өзіңді бақылау мен ұғыныс.
-
Қасиеттерді үнемі байыту
Адам бойындағы ізгілік пен адамгершілік қасиеттерді үздіксіз дамыту.
Өмір азаптары туралы «қасиетті шындық»
Буддизмде өмірдің азаптары туралы қасиетті шындық былайша сипатталады: өмірге келу — азап, қартаю — азап, қаламайтын адаммен бірге болу — азап, жақсы көрген адамыңнан айырылу — азап, көздеген мақсатқа жете алмау — азап.
Ал осы азаптардан құтылудың басты жолы — сегіз салалы қасиетті өмір жолын таңдау.
Негізгі тұжырым
Азаптың себептерін ұғыну және ой, сөз, іс тұтастығын күшейту — рухани еркіндікке бастайтын бағыт ретінде қарастырылады.
Ізгілік пен өзін-өзі жеңу туралы өнеге
Будда ілімі адам бойындағы ізгілік пен адамгершілік қасиеттерді дамытуға үндейді. Оның түйінді ойларының бірі: өшпенділікті өшпенділікпен жеңу мүмкін емес. Адам ашу-ызасын ақылға жеңдіріп, зұлымдықты қайырымдылықпен ауыздықтауы қажет.
Ұрыста мың адамды жеңуге болады, ал шынайы жеңіс — адамның өзін-өзі жеңуі.