Прогресс идеясының қалыптасуы

Негізгі мақсат және ұғымдар

Мәтіннің негізгі мақсаты — қоғамды алға жетелейтін, өркениеттің басты қозғаушы күші саналатын прогрестің жастар үшін маңызын айқын көрсету.

Негізгі түсініктер

Прогресс — төменнен жоғарыға қарай ілгерілеу, дамудың сапалық артуы.
Регресс — белгілі бір салада кері кету, құлдырау.
Қоғам, даму, ақпараттық қоғам — прогрессті талдаудың базалық ұғымдары.

Тақырыптың өзегі

Прогресс идеясының қалыптасуы.
Қоғамдық прогрестің алғышарттары және тарихи типтері.
Дүниежүзілік тарихи дамудың бірлігі мен ерекшеліктері.

Прогресс ұғымы және оның мәні

Қоғам өмірін тарихи процесс ретінде сипаттауда жиі қолданылатын ұғымдардың бірі — прогресс. Бұл термин латын тіліндегі «ілгері қозғалу», «табыс» мағынасынан шыққан.

Прогресс — қоғамның материалдық қуатының артуы, қоғамдық қатынастардың жетілуі, қоғам мүшелерінің жан-жақты дамуына қажетті мүмкіндіктердің кеңеюі, яғни қоғамның үздіксіз түрде төменнен жоғарыға қарай өрлеуі.

Ежелгі сұрақ

Қоғам дамуының бағыты мен болашағы туралы мәселе — адамзаттың қоғамдық ойындағы ең көне мәселелердің бірі.

Батыс ойшылдарының екпіні

Батыстың алғашқы идеологтары прогресті ең алдымен адам ақыл-ойының, парасатының жетілуімен байланыстырды.

Ғылым мен ағартудың рөлі

Парасат пен ғылым жетістіктерін көпшілікке тарату қоғамды адам табиғатына жат жағдайлардан арылтып, ілгерілеуге жол ашады деген сенім қалыптасты.

Қоғамдық прогресс: күрделілік және қайшылық

Қоғамдық прогресс — біржақты әрі тек үздіксіз өрлей беретін сызық емес, күрделі процесс. Тарих қоғам өмірінің бір саласының алға басуы өзге салалардың кешеуілдеуімен, тіпті кері кетуімен (регреспен) қатар жүруі мүмкін екенін көрсетеді.

Маңызды байқау

Даму көбіне қалыптасқан дағдыларды бұзумен, үйреншікті тәртіпті өзгертумен байланысты.

Әлеуметтік психология

Үйреншікті жағдайды өзгерту көпшілікке ауыр тиеді, сондықтан қарсы пікірлердің болуы табиғи.

Қорытынды

Өзгеріссіз даму болмайды: жаңару — ілгерілеудің қажетті шарты.

Прогресті ғылыми негіздеудің талаптары

Диалектикалық-материалистік ұстаным тұрғысынан прогресс идеясын ғылыми түрде негіздеу үшін мына міндеттерді айқындау қажет:

1
Тарихи қажеттілікті дәлелдеу: қоғам дамуының нысаналы сипатының себебін ашу.
2
Объективті өлшемді анықтау: прогресті бағалайтын сенімді критерийлерді белгілеу.
3
Тарихи сипаттама беру: нақты кезеңдерге сай прогрестің типтері мен үлгілерін ажырата білу.

Қоғам дамуының өзегі: материалдық өндіріс

Қоғамды зерттеудің негізгі принциптерінің бірі — қоғамдық болмыстың алғашқы, ал қоғамдық сананың кейінгі болуы. Бұл қоғам өмірінің өзегінде материалдық өндіріс тұрғанын білдіреді.

Өндірістің екі жағы

Материалдық өндіріс екі құрамдасқа сүйенеді: өндіргіш күштер және өндірістік қатынастар. Олардың арасындағы диалектикалық байланыс қоғамдағы өзгерістердің бағытын айқындайды.

Мысалы, өндіріс құрал-жабдықтарына жеке немесе қоғамдық меншіктің орнығуы көбіне өндіргіш күштердің даму деңгейіне тәуелді.

Прогрестің өлшемі

Қоғам дамуы қоғамдық-экономикалық формациялардың бірінен біріне ауысуы түрінде жүретіндіктен, прогресті өлшеу үшін формацияларды тұтастай салыстыру қажет. Ғылыми әдіс мұндай өлшем ретінде өндіргіш күштердің дамуын қарастырады.

Әлемнің өзара байланысы

Дүниеде бір-бірімен байланыссыз, өздігінен дара өмір сүретін құбылыс болмайды: әрбір зат пен құбылыс өзара ықпалдастықта дамиды. Сол сияқты қоғамдағы ілгерілеу де оқшау емес, байланыстар жүйесінде іске асады.

Қорытындылай айтқанда, өндіргіш күштердің дамуы — қоғамдық прогрестің объективті өлшемі: ол қоғам өмірінің барлық салаларына да, адамның жеке дамуына да ықпал ететін заңды үрдіс екенін түсіндіруге мүмкіндік береді.

Прогрестің тарихи типтері: формациялар логикасы

Қоғам дамуының нақты сатылары қоғамдық-экономикалық формациялармен сипатталатындықтан, прогрестің тарихи типтерін талдау — әр формацияда прогрестің жүзеге асу жағдайларын, мүмкіндіктерін және нәтижесін қарастыру деген сөз.

Алғашқы қауымдық қоғам

Адамзат тарихының бастамасы — алғашқы қауымдық қоғам. Өндіргіш күштердің деңгейі өте төмен болды: қарапайым еңбек құралдары (шоқпар, тастан жасалған балта, пышақ, тас сүңгісі бар найза, түрлі торлар) қолданылды.

Білім жүйесі қалыптаспады, тәжірибе аз болды. Ру мүшесі қатаң әлеуметтік байланыстарға тәуелді өмір сүріп, әрекет еркіндігі шектеулі еді.

Құл иеленушілік формация

Таптық қоғамның алғашқы түрі — құл иеленушілік. Негізгі өндіргіш күш — құл, ал өндірістік қатынастың өзегі — өндіріс құралдары да, құлдың өзі де құл иеленушінің меншігі болуы. Өндірілген өнім толықтай иеленушіге тиесілі болды.

Бұл кезеңнің табыстары көбіне құлдық еңбектің ең тұрпайы, аяусыз зорлыққа негізделуімен қабаттаса жүрді. Ежелгі Грекия мысалында бір жағынан ғылым, өнер, саясаттағы ірі тұлғалардың белсенділігі көрінсе, екінші жағынан мал орнына еңбек етуге мәжбүр болған құлдардың ауыр жағдайы байқалады.

Мұндай қайшылықтар кездейсоқ емес, сол формацияның ішкі қажеттіліктерінен туындайтын құбылыс ретінде көрінеді.

Феодалдық қоғам және капитализмге өту

Феодалдық қоғам нақты тарихи жағдайларға байланысты құл иеленушіліктің ыдырауынан немесе алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауы нәтижесінде қалыптасты.

Адам қажеттіліктерінің үздіксіз өсімі капитализм тұсында қоғам дамуының тұрақты заңдылығына айналды. Сонымен бірге капитализм тудырған мүмкіндіктер шынайы өмірде әлеуметтік қатынастардың сипатына тәуелді түрде іске асты.

Тарихи заңдылық және заманауи бағдар

Қоғам дамуы белгілі заңдылықтарға бағынатын процесс болғандықтан, қоғамдық процесс те заңды құбылыс ретінде қарастырылады. Әрбір қоғамдық-экономикалық формация даму барысында өзінен жоғары келесі формацияның қалыптасуына алғышарттар жасайды.

Қоғамдық прогресс туралы пікірталаста социализмнің теориясы мен практикасы арасындағы алшақтық жиі аталады. Капитализммен салыстырғанда социализм тарихи дамудың жоғарырақ сатысы ретінде бағаланғанымен, тәжірибедегі қайшылықтар бұл мәселені күрделендірді.

Қазақстан тәжірибесіне қатысты көзқарас

Н.Ә. Назарбаев «Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы» еңбегінде елімізде орнайтын құрылым либералдық немесе «халықтық капитализм» де емес, сондай-ақ «шынайы» не «жаңартылған» социализм де емес, керісінше көпукладты нарықтық экономикасы бар және әдеттегі демократиялық қоғам болуы тиіс екенін атап өтеді.

Бұл — бағдар. Оның нақты мазмұнын уақыт пен қоғамдық тәжірибе айқындайды.

Тақырыпты пысықтауға арналған сұрақтар

Прогресс идеясы: оның алғышарттары мен тарихи типтері.
Ғылыми-техникалық прогресс және оның қоғамға ықпалы.
Әлеуметтік прогрестің алғышарттары және негізгі факторлары.